4. Bölüm – İki Uçlu Yaşam – Acı ve Aşk

III. Bölüm

İki Uçlu Yaşam
Acı ve Aşk

Dersim’in  dağları yüksek, acılar sivri, sevgi ve dostlukları  yücedir. Bu dağlarda yaşam acı, tatlı uçları ile tam bir bütünlük içinde. Yaşam artı ve  eksi uçludur.
Yörede destanlar yaratan, saza-söze yansıtan bir çok isimsiz kahraman, ozan, sevdalı aşık gelmiş geçmiştir. Bir dokunuşuzla bin “ah” işitirsiniz. Ancak bu tarih ve kültür birikimlerinden günümüze, eğitimsizliğin ve yoksulluğun yıkım dünyasından yansıyanı çok az. Yansıyabilenler de bir yaşam boyuna asılı kalmış, değişmelere uğramış.
Çocukluk yıllarımıza yansıyanlardan alıntılar yaparken; deyimlerin inceliği, yöresel şive değişikliği, kullandıkları ana dilin yazımda kullanılmayışı, kimi seslerin çeviride ifade edilmeyişi gibi güçlükler yaşaıyor.  Bu nedenle yaptığımız çevirinin tam olması beklenmemeli. Aslı, çevirisi ile birlikte verilirken; Dımıli’yi bilenlerin Türkçe çevirisinde hatırlamaları, algılamaları amaçlandı.
Biçim yönünden bakıldığında tümünün alışılmışın dışında lirik anlatımlı, saza uyarlı, soluk alma aralığında vurgulu olduğu görülür. İçerik yönünden kişi ve yer belirtileri, gerçek kesitlerden alıntı, iyisi kötüsü ile yaşamın iki ucunu belirler.
Zulmü, haksızlıkları acılı ağıtlarla yansıtan yüzü; acı yüzü diyorum, Yaşamın güzellemelerin yansıtan yüzü;  sevgi aşk yüzü diyorum. Acı ve sevğiyi tadan yaşam tam yaşamdır. Dersim zülmü yaşamsızlıktır.
Aşiretler arası çekişme ve çatışmaların, yokluğun, açlığın çaresizliğin üzerine, ‘38 kırımı yaşamısızlıktır.  ‘ İnsan kurdunun insan’, İnsan acısına insanın neden olduğu, kanlı, dayanılmaz yaşamın bu yanını en çok Dersim’in önlü ozanı Civarik’li Sey Qajı yansıtır.
Sey Qaji’nin, ‘38’ vahşetini yaşamayıp ‘yansıtmaması büyük bir boşluk, büyük bir eksiklik… Anlatımı göç ölümlerden “Süleyman Ağa’nın Göçü”, “Bertal Efendi’nin Destanı”, “Bizim Efendimiz” ve “Sait’im Benim” başlıklı lirik anlatımlar, ne yazık ki Sey Quaji’siz  yalın anlatımlardandır.

Goçê Sıleman Ağa’yı
Honikê sewa hemnuni de, bime sıleciyê ra ê
Ciranura xatır nê vazıno, bervena qala Daê
Sürgün’ ra vato “ya”, Ağay bêçike na pıra
Kes nê zono kotiya Konya, na şiyane çira?
Cıvrak peyde mend, rêna kami key vêneme?
Astori asmenra ênê war, ma zu, zu moremê
Bi ponçaş, ma keytime binê Kımsor’ê ceri
Hard lalo, asmen koro, nê vêneno Haqê cori
Memo Hiç verdera, pêyser sono, verê pulê suri
Mela Qali  dızdi, “goç”i dıma sona, dur ve duri
Camordi  zuvinra gıredayi resenura munıti
Zernê verê cinu ve pelaka peru eşkara gureti
Dımoni goligura gıre dé herdra kaskenê
Vanê “bi sodır, sıma çıra raêde çip nê sonê”
Mudur vano “vengra çeku mekerê, aşiri hesnenê”
Lerz kenê  wertê aşirude  xora tersenê
Pırenê sıpê ser hêrdisa xo ama serê qori
Qaleni  selaga gırana  zor sono vılera dori
Ağa ziveno; vano “nê ma nêvenê Kervela
“Sürgün” va, ma xapıtime, Kervela marê arda ita”
Cêr oseno çê İsmail Ağay, verde sona va ê
Çêna bıray madera, vanke êno maver, ser ra ê
Cıra vazê, xevere burusno, paşa ê Gırsi
Pıte ciziçi, cini a dıgane nekiste Sevdin’de Rus’i
Ez zabıtê Sevdin’i ma na ko u ser merdime
Palandoken’u de, onca qor ma cemedime
Verê devlete, dugelu ser ma şime seveta welati
Çeki mara gureti, lokmê gula ma kerdivi lete
Yezit’e Bitlis’ra amo, marê Mudurê Deru yo
Bertal’ê mara no vêter  coka ma bıraura qario
Bê pers bê sevvete, qırkeno azê ma bırnen o
Zu zernê çeqeri ser, sarê zofine serde perneno
Kesu nêdi a dumonu, hermetu, sarı bê çeku kisneno
Welat telefkenê, alefê malu, fırigê cunu visneno
Zonê Kırmanc, rêça Ali, ra a Piri, fermano vilê made
Zu çer a 28 bılçi 12 cıni, guna 54 gule kami vılede?
Cigerunê mı “süngü tak gaz dök yak” ves wes pozenê
Torê Desim’de aşuru nêdia na zalımeni na kistene
Cıra vazı na kerê devtete nê erzino qelpu ver lop ni o
Desim’de itivar kerdo gola goni tede xerepi o”

Süleyman Ağa’nın Göçü
Sürdüler, serin bir yaz gecesinde düştük yola
Yaşlı anne ağlıyor, komşularla vedalaşmak bela
Sürgüne” evet demiş, parmak basmış büyük ağa
Bilen yok, bu gidiş, nereye, niye, nerede Konya?
Civarik geride kaldı, kimi nasıl, nerede göreceğiz?
Gökten düşen yıldızları, bir bir sayıyoruz
Elli oldu düşende  biz Aşağı Kimsor’a vardık
Yer, gök, sağır gömüyorlar, yukardakini görür sandık
Momo Hiç’i geri saldılar, kırmızı tepe önünde
Mela Qali, uzaktan uzağa, gizlice göç peşinde
Önce erkekleri bağladılar, örkenlerle öre, öre
Altınlarını, paralarını aldılar, göz göre göre
Çocukları katırlara bağladılar, sürünüyor yerde
Diyorlar “gün ışıdı, bunlar kalıyor gerilerde”
Müdür der ‘silah sesi çıkmasın, aşiretler duyar”
Acele bölgeyi geçmek ister etraf aşiretten korkar
Beyaz entari üzerinde, sakalı dökülmüş dizine
Yaşlılık ağır yük, güç aşar, tepeyi öbür yüzüne
Sıleyman Ağa der “bunlar bizi götürmez Kerbele’ya
Sürgün” diye aldattılar, Kerbele gelmiş buraya”
Aşağıda görünüyor, İsmail Ağanın evi, önünde ark
Kızları bizimle, yolumuza gelir, halimize bakarak
Söyleyin iletsin, büyük paşaya, yıldırım bir kuş
Emzikli çocukları, hamile kadını öldürmedi Sevdin’de Rus
Palandöken’de, bölük bölük, yine biz donduk
Vuruştuk devletlerle, bu devleti biz kurduk
Güvendik, gücümüzü verdik, lokmamızı peylaştık
Bilmem nerden geldi yezit, Dereova müdürü bir dinci
Bertal’ımızla tartışmış, buna dayalı hıncı
Merkezden çıkmış, haksız, adaletsiz bir kanun
Nedensiz, sorgusuz, soy tüketen özü zülum
Bir sarı altına düşmüş, pazarda ölüm veya yaşam
Görülmemiş silahsız bağlı insanları öldüren karabasan
Konuşulan dili, Ali izini, pir yolunu, ölüm fermanı say
Bir ailede 28 çocuk, 12 kadın, 54 can dile kolay
Körpe cana “süngü tak, gaz dök yak” diri diri ölüm
Dersim aşiret töresinde olmamış böylesine zulüm
Paşa’ya deyin “devlet görevi mama değil köpeğe verilmez
Dersim’de, kan gölüne atılan güven, çürüdü ele gelmez
***

“Bertal Efendi Ser Watene
Cıvrak persana, dewa aşira xormek’i
Aşirunê Desim’de, name verdo, şêri çeki
Her  zu çê i, pulê gureto, zê helina çola
Ca çino bıramê, biçinê, notu dutê xo qola

Efendi pir ardo, ağayeni birayê pilra gurete
Kırmancu nê vazeno, Avdıle Paşa’yı devlete
Vali Cemal’ra vanê “ma na koura dur meke
Na ko i sıtara maê marı beno peyniya homete”
Ağaunê mara teng amo, koê Bedro, Sulvis’i
Bertol’o qız barkerdo, vera şiyo dewa Hopis’i
Balıx’de merga Bozi, Gemik’ke de ko u kaşi
Civarik’de çımura bi ê duri, pêro nastu doşi
Xatirê qome sıkino, seveta zu hoya waşi
Hêga ê Xeli ser, lezkordo, bi ê bêkeşi
Gemik’ede cev barkerdo, sonde esto zere
Sodır ustêra  cew goligê eskeru verde
Avdile Pasa amo Kışle, sarê aşürü dezneno
Aşırı ardê pêser, Efendi “cumhuriye” wazeno
Avdile Pasa vanu “nê vazen Desimi’de ağa bey
Sıma deursa Pir Sultan’ı sananê, ero hata key”
Efendi, aşiru ver qeseykenu, qesê ağa u tey
Vano “Cumhuriye bêro, zof mekuyo herey
Salme, kamçur, çapa cuni, mianê homete sıkıto
Xola Dersim’i vêsaneni ser, zuvinra mal çi tırto
Ma keşi  devlete  ser gılı çeku  çeut nêkerdo
Kerdena cendurmu, tasildaru, hona qelpu nıverdo
Padişah şi, paşa ame, raê çina, wendene duri
Zılm, neqeni, vêsaneni gıran êna ser mianê quli
Desim’i destê devletê nıdiyo, hao hozor sera
Qole vêsaneni nêvazeme, lozurgude kuna zere
Aşiri, talanu ser keutê têwerte, mızo, dumano
Pasa vano “roze na roza” hitu-zuai pi a vesneno
Efendi  celev ardo têver  rusno bazarı Xarpet’i
Hetera goligi barkerdê  werdena eskerê hukmati
Lazra vato “tivar bı kerê, çıra barkerê bêrê Kışle”
Nêzono, zonê xo bıyo laê dari  keyto xo vıle
Vanê “beme meymanê to” biyê rast sonê dewe
Vılê Kışle’de pıra nanê pıra kisenê erzenê ser ra ê

Beltal Efendi Destanı

Civarik, Hormek Aşireti’nin köklü bir köyü
Dersim aşiretleri içinde anılır, şanı, ünü
Her biri bir tepe tutmuş, kuş yuvası gibi
Çevirmiş vurguncu, yok ekmeye biçmeye yeri
Efendi pir getirmiş, ağabeyine diyor dur
Devletin paşasından “Kürtçe konuşanı sür”
Vali Cemale diyorlar, bizi yerimizden etme
Bu dağlar korunmamız, ayrılma sonumuz olur
Ağalara dar geliyor, Bedro, Sülbüs dağı
Küçük Bertal yüklenir, Hopusu seçer otağı
Balık’ta Bozo çayırı, Gemik’te Otbitmez dağı
Bir biçimlik ot için engin gönüller kırılır
Qelo tarlası tartışmada köy içten erir
Gemikte arpa yükler, gece evin içine taşır
Sabahına arpa askeri atların  yemliği olur
Abdullah Paşa Nazimiye’de aşiretlerin başı dertte
Aşiretler toplanmış beklentileri cumhuriyette
Paşa diyor “istemem ha Dersim’de ağa bey
Pir Sultan’ın beşiğini sallamanız yetmedi mi hey”
Efendi aşiretler sözcüsü ağalaların sözü onda
Diyor “Cumhuriyet gelsin halk burada darda”
Salme, kamçur, harman payı, cebimizin kurdu
Dersim düşkünü talanları açken vurdu
Hiçbirimizin silahı devlete  nişan için eğmedi
Jandarma, tahsildarın, yaptığını köpekler yemedi
Padişah gitti paşa geldi, yol yok  okuma uzak
Açlık, baskı var, yaralı sırtımıza acep ne sürsek
Dersim’e devlet eli değmemiş bin yıldan beri
Açlık, soygun, istenmiyor bacadan giriyor içeri”
Paşa’ya “gün bugündür” yaşla kuruyu bir yakıyor
Efendi toplanan sürüyü, gönderir Harput pazarına
Askere ezrak kervanını, bir yandan koyar yoluna
“Devlete güven evi yüklen gelin” haberi oğluna
Bilmiyor ki dili kenet olmuş dolanmış boynuna
Diyorlar “köyüne gidelim” der “konuk başüstüne”
Arkadan vuruyorlar atarlar, Kevl de yol üstüne.

Efendiyê Ma
Verê çêverê ağa u nê made, kavaxê şeriti
Sodır ustume ra, çêverê konaxu kiliti
Sandıqı estê tever, variat ser sıkıtı
Malê Begu kou ra mendo, sar ı berd dıtı
Bıray berdê Deruye’de resenura munutı
Haqo amano homete amano
Goçê bırau sonde kerdo rast marê gırano
Sımarı “pepug” bıro gılı sıvingura ronişo buano
Kami zoti da va “sımara qe az nêmano”
Onderê Kışle bıvêso verde oseno hiniyo
To dıma kam sêro cavê Vali paşa u bıdiyo
Bavo amano keko amano
Goçê Ağa u sonde kerd rast marê gırano
Vılê Iresk’e de lazı Zeynel Çacuş’i vengdano
Vana “Pıyêmı şiyo Kışle ha o hirê roziyo namo
Hak kenê sıma nêzonenê koutiyo”
Usuv Ağa vano “weleve merdunê torovo
Vosno qero ke Keul de kişiyo Bertal Efendiyo
Wendox vi, zondox vi, bıblılê cemaatu
Fequru ver qeseykerdine vekilê hometu”
Daê ammano kilê aman
Goçê Efendu sonde kerd rast marê gırano
Fermanê Ağa unê ma nêzonemê kami veto
Berdo dora destê Cemal Barut’i
Şiyo feteliyo dı taburu peyde kerdê ardı
Zuye Baybut’i zuye Kelkit’i
Amano Haq o amano
Hal hal niyo tora ayano   ( vatoğ: Sayê Qali-Usê Çerxê)

Bizim Efendimiz
Ağaların evleri önünde şeritlik kavak
Sabah uyandık kapılar kitli boş konak
Sandıklar dışarı atılmış tümü kırık
Hayvanlar dağda kaldı götüren sağdı
Kardeşler Dereovada örkenle biribirine bağlı
Tanrı aman, kullar göç geldi bize
Kardeşlerin gece göçü çöktü üstümüze
Pepuğ kuşu konsun saçağa derdine ötsün
Kim beddua etti ki sizden tek filiz kalmasın
Yanası Nazimiye’ye önünde akar bir çeşme
Senden sonra vali paşa ya kimler cevap versin
Baba aman bu güç geldi bize.
Ağaların gece göçü geldi bize
Iresk tepesinde Zeynel Çuvuş’un oğlu seslenir
Diyor “babam Nazimiye’ye gitti üç gündür gelmedi
Tanrı aşkına bilmiyor musun babam nerdedir?”
Yusuf Ağa diyor toprak ölülerin üstüne
Bizden yukarı öldürülen kara koç Bertal Efendi
Okuyandı bilendi cemaatların bülbülü
Fakirler adına konuşur halkın bulunmaz dili
Anneciğim cancağım zor bize
Efendilerin gece göçü çöktü üstümüze
Ağalarımın fermanını bilmem kim çıkardı
Götürüp zalim Cemal Barut’un eline verdi
Gitmiş dolaşmış iki tabur getirdi
Biri Bayburt’i biri Kelkit’i
***

SAİDÊ MI
Bıvêso Cıvrak no çıko
Koy  honıko mirê puko
Tike şıya nêsıya
Qom derdê to de helako

Doxtorê mı “kırım” ver biyo
xanê piyê xo ser zuyo
Hewali şıyê peyser amê
Xortê mı Said tey niyo

Doxtorê mı ilacê kulê mı
Urzera bêve le mı
çıra to ez caverdu
kokıma bêkesa zı mı

Sar rê germo,  mırê zımıstono puko
Kes nêzoneno derdê mı çıko
Ez çutıri to xovıra bıkeri
Axve mırovo buko buko

Lazı mı tı  kotiya, çıra nına
Tesela ma pêrune fina
Havalê to tı cevarda amê,
Cığera mı tı Qey tey çina

Bıye bıye nave onca mı ser ceriye
‘38 ra dıme dirvete bıye newiye
Pıyu, lazu, kokımı, gencu
Ciğeramı hona zuvini nedi           (Zore)
(  Zore’nin ,  oğlu Dr. Sait Kırmızıtoprak için yaktığı ağıtı Azizê Xeli derledi.)

Sait’im Benim
Yanası Civarik bu ne iş
Bahar da yüreğimde fırtına kış
Sen gittin gideli
Sevenlerin derdinde helak olmuş

Doktorum “kırım”dan önce doğdu
Babası ölünce evin tek direği oldu
Birlikte gittiklerin geri geldi
Yiğidim gelmedin sana ne oldu

Doktorum tek ilacım benim
Kalk gel yanıma hasretim
Niçin beni yalnız bıraktın
Kimsesiz yaşlı annenim

Ele bahar, ben kimsesiz tufandayım
Kimse bilmez nedir derdim
Ben nasıl unuturum seni
Yerine ben öleyim oğlum oğlum

Oğlum nerdesin niçin gittin gelmedin
Umudumuzu toptan nerden yitirdin
Seninle gidenler döndü
Yavrum sen nerelerde kaldın

Olan oldu ne geldiyse başıma geldi
‘38 de deşilen yaram yine deşildi
Bana oğu, yaşlı genç hiç bir zaman
Birlikte yaşam sevincine ermedi           Zöhre (Dr.Sait Kırmızıtprk’ın annesi)
***

SEY QAJİ (1871-1936)

Asıl adı “Seyid ê Qaji”dir. Civarik Köyü’nün Gemik mezresinde doğdu. Sey Qaji aşiretler arası çekişmelerin ateşli bir döneminde düyaya gözlerini açar. Sey Qaji, yörenin ilkel koşularından, olumsuzluklarından da payına düşeni fazlasıyla alır. Üç yaşında yakalandığı hastalıktan iki gözünün ışığını  yitirerek kurtulur. Dersim’in ateş çemberinde, tek silahı sözü, sazıdır.
Bugün bu yörenin, bir ömüre uzayabilen, yaşam niteliklerini kahramanlık ve hainliklerini ne yapıp ne yapmadıklarını, kültür değerlerini, patlayan birçok silahın yansımasını, acıda olsa en çok Sey Quji’nin söz ve sazından ediniyoruz.  Fizik olarak Aşık veysel’le kıyaslama olanağı var. İkisinin de  göz ışığını aynı hastalıktan yitirir.  Aşık Veysel’e devlet sonra müzüsyen sanatçılar sahiplendi. Sey Qajiye şu ana dek sahip çıkan, eserlerinden söz eden, Sey Qaji olarak yöre kültürüne  ne yazık çıkan olmadı.. Veysel’den çok eseri var. Buna başka isim altında veya önemli imgelerini çalan var. Yeni kültür ortamında bir çok ağıtınında seslendirenlerin eseri olarak kullanılıyor.
Olayları; yörenin ana dili, has deyimleri ile, yalın ve lirik bir anlatımla söze ve saza yansıır.  Bu yönü ile en çok Mir’lerin, Beylerin, ağalar  başka bir deyimle zulüm yapanların kısaca devlet gibi hümedenlerin “bam” tellerini çınlatır. Onların karşıtı olur. Şimşeklerini üstüne çeker. Sey Quaji ana dili dışında dil bilmez. Söylemleri Kurmancinin Dımıli lehçesinin Dersim ağzıyladır.
Bir gün bölgenin hakimi. Hüseyin Beyin oğlu Mustafa Bey , 1915 saldırısında Civariğin Balıx mezresine gelir. Kendisine  Söylemlerine alındığı (Hain Miro dediği için) Sey Qaji’nin kendisine getirilmesini ister. Bunu duyan Ozan, Haydaran’a kaçarken yolda şöyle seslenir:

“Çeki mara gurete ke kursune medaxı towo
Mı ke  dé hıré  çeku xain mir ser wate O sa bıvo
(
Silahları topladılar bulamadım sıkılacak bir- iki kurşun
Bulduğum bir-iki dize sözü sıktımsa haline şükür etsin)

Dersim’in bu büyük ozanından söz edişimiz, onun adına derlemeye çalıştıklarmız  deveye  kulak bile olmaz. Örneklediklaermiz  O’nu tam tanımaya yetmez. Bunda en büyük etken anadilinin Dersimce olması ve bu dilin devletçe yoketme, asimile edilme dönemine rastlamasıdır.  Eserlerinden en çok acı talan hak hukuk olduğu için yoksanan, yok edilen toplumsal hafızayla birlikte heder olmuş. Bize yansıyanı ancak  aclı toplum kesininin saz ve sözüne yansıyanların kırıntılarıdır.  Onlarla Sey Qaji ve yaşadığı dönemi anlamaya çalışıyoruz.

Sey Qaji’nin ezgilerinde; gerçek, aksiyon, öğreti, dürüst yaşam ve rehberlik var. Bunların çoğu bu günün gündeminde sıcaklığını koruğunu  görüyoruz.

Koka vasi
Vas koka xo ser vezino
Teyr zonê xode waneno
Kamo aslê xo inkar keno
Tozike erzone rêça xo sono
Zere vêsayenê welatê xo
Vera dısmenê qar û inato xo
Sare bide mede sıru binatê xo
De çip bukuye peru qanatê xo
To ver bi to dıma bêro az ê to

Ot kökü
Her ot kökü üstünde biter
Her kuş kendi dilinde öter
Kim ki aslını inkar eder
Çığırını kapar öyle gider
Coşkun memleket severliğin için
Düşmana karşı inançlı çaban için
Başını ver senin olmayan gizi verme
Çırp kolun kanadını tüm gücünce
Dünü yarınlara taşıman için       Bu dizileri 1915-17 Rus saldırısı döneminde söylediği ileri sürülür.

Usar Ame
Binê birrikano
Binni darrikano
Cefê darkikano
Cefê cenano
Serê no banano
Çefêna hortano
Binê şivingano
Çefê pirikano
Pê ê kıla doano
Çefhe viyvikano

Altı ay, kar altında kapalı kapılar ardında kalanların, baharı özleyişleri bir başkadır. Sey Qaji, güneşli bir bahar günü, değişik yaştakilerin yaşam sevincinin, tek tek resmini çizer.

Bahah Geldi
Ormanların içi
Ağaçların dibi
Kızların neşe yeri
Toprak damların üstü
Delikanlıların oyunyeri
Saçakların altı
Ninelerin güneşliği
Yayıkların arkası
Gelinlerin dünyası
Sey Qaji’nin görmeyen dünyasında; insan, doğanın bir parçası, onunla iç içedir. Sokratımsı soru yanıt eşlemesinin lirik anlatımıyla da, alışılmışın dışında bir biçimleme sergilemektedir.  Sanırız sözlerin saz tellerinden kulağa ve beyne kolay algılanması amaçlanmış. Sey Qaji’nin doğa ve insanı özdeşleştiği görülüyor.

Asma Gulanê
Nao ame / Serê asma gulano
Çerê malu gau / Waxthe warano
Ondero Mazger / Bahçê tüyano
Talivi dur sonê / Vaxtê ra ano
Raa Ali ya / Waxtê pirino
Ezo hepisu / Kes darê mi nêno
Raa haqde / Keçêkê do nano
Mı vaka belçi / Muhumet Ali esto
Rozê marê / Zuyêra xêre vano
Çı talıv çe raye / Çe pir çe Vairo
Nezonen peyniyede / Marê seveno

Mayıs Ayı
Bahar geldi / Mayıs’ın ilk günleri
Hayvanların otlağı / Yayla yeri
Mazgirt İlçesi / Yol erkan zamanı
Ali’nin yoludur / Pir gerekli
Hapisteyim / Ziyaret etmiyorlar beni
Tanrı lokması / Esirger bir tas ayranı
Dedim belki / Muhammet Ali var
Bir gün bize / Bir hayırlısını söyler
Ne yol ne talip / Ne Pir ne sahip
Bilmiyorum sonunda / Halimiz ne olur?

Roza Hamnunu
Germu zorkerd / Roza hemnano
Teqina çekano / Çaxê aşurano
Hega u / firigda Vaxtê çinano
Welat rindo / Welat qano
Kızılkilise / Miresê Hermemano
Neve kozik / panêdo / Virano
Vêyviki ustera / Kıla doano
Cini meskura / Şipu anı
Dorme made / Do sanane
Haqo made tovo / Tı zonane
Raa tode / Koçike do
Ez hepisu / Kes Mirê nano

Yaz Günleri
Sıcaklar bastırdı / yaz günleri
Silah sesleri / Aşiretler sultası
Başaklar erişti /Biçme zamanı
Memleket iyi / memleket eski
Kızılkilise / Ermenilerin yeri
Yeni yapı yok / virane sanki
Şafakta gelinlerin / Tulukta elleri
Kadınlar tuluk ile / Yayık askısı getirir
Bizim etrafımızda / ayran yayıyor
Tanrım davan olsun / sen bilirsin
Yoluna arzuladım / bir kaşık ayranı
Ben tutuklu kaldım / kimse getirmedi.

Welat I
Welat persena, welatê ceri
Celv amê mıdıme, celvê Mazgeri
Çar xortê ma estê, şiye eskeri
Ezu koru çutur şeri, çutur beri
Çênê tedarik bike, sevara şéri
Himmeta haqra, belça peyser béri

Vake pir nao ame, Piri ceri
Di gamu, vervê Pirê xo şeri
Wairê Pirê ceri, rakero çeverê xeri
Pêsê Pirê xo bizeri, şêri peyser bêri

Welatê ceri, hiroyo girso
Efendi vano, “Qaji bér kar bê işo
Sêêro hepisê Mazgeride ronişo
Kanun bariyo tede fendu bimişo”
Çikve hepisê Mazgeri ra nişo

Hepis persena, cayê camordano
Cira nadê cılı, pırê aspızu kekeno
Sonde kunrêra, te de mameno
Sodır Vaxtê işo, kes darı ma nêno
Kanun persene, cemat aşiruno kano
Zon bizonê mısletê asuru camatano
Kanun rındo, hepis piso

Memleket I
Memleket, aşağının memleketi
Ardıma geldi, Mazgirt celbi
Dört delikanlı vardı, askere gitti
Görmüyorum, nasıl gitsem nasıl gelsem
Hanım hazırla, erken kalkıp gitmeli
Tanrı izniyle belki dönerim geri

Dediler Pir gelmiş, aşağının Pir’i
Pir’ime karşı birkaç adım gitmeli
Pir’in himmeti açsın uğur kapısını
Pir’imin eteğine el atsam dönerim geri

Aşağının memleketi, büyük geniş
Efendi diyor “Qaji yapmaz bir iş
Gitsin Mazgirt’te olsun hapis
Kanunu ince dalevere öğrensin
Mazgirt hapishanesine ateş düşsün

Hapishane erkeklerin yeri
Açın bakın, yataklar bitli pireli
Akşam yatar, içinde kalınır
Sabah gelmezler görmeye, iş güç vakti
Aşiret cematler eski, kanun yeni
Dil bilsen aşiretlerin meclisi
Kanun iyi, hapislik pis

Welat II
Welat rindo, welat tenê doto
Zalim şiyo, mısera giran ifade veto
Evrak girêdo, tede heto
Kerdena neqa, karo inato
Comerdi Mira sevato vato
Hako tora osena, işo bebinato
Welat rındo, welat bê işo
Mahkeme ma nêra Kızılkiliso
Gerê mı  kerdo ezo bêkeso
Lazı Alê Gulavi vano
“Sey Quaji bekaro be işo
Şêro çağê hepiste ronişo”

Welet rindo welet kendo lete
Ustinera şine, Kızılkilise
Estune zere, nêguret ifade
Pıleka peri, kerdere niyadake
Haqu toré  oseno, teku zu kuruşo
Puyu kor sivinge neqira nişo

Memleket II
Memleket iyi memleket biraz öte
Zalim üstüme vermiş ağır ifade
Evrak bağlamış kendisi taraf
Haksız bir iş inata dayalı gaf
Tanrı bana yaptığını yapmış
Tanrı bilir, boşuna bir uğraş
Memleket iyi gereksinimi işe
Mahkeme bu kez Kızılkilise
Suçlar yüklenir kimsesize
Ali’ye Gulavinin oğlu diyor
“Sey Quaji’yi rahatlık sıkıyor
Gitsin hapiste kalsın bir süre”

Memleket iyi, bölünmüş hisse
Kalktım gittim, Kızılkilise
Attılar içeri, almadılar ifade
Cüzdanı açtım baktım içine
Tanrı görüyor olan tek kuruş
Haksızın evine konsun baykuş

Sey Quaji’nin bu renklendirmelerinin; tekranladığı, değiştiği görülür. Yönetimin, hükmedenlerin kötülükleri, ilkel feodal çatışmaları, halkı ve Sey Quji’yi de kötü etkiler.
Gemikli’ler Civarik’le bütünleşmiş yiğit insanlar. Ne var ki “Köylünün aklı tarlasının sınırını aşmaz” sözü tüm yöre halkı için de geçerli. Tarla sınırını zorlayan çatışmalarda Sey Quaji’nin de etkilendiği görülür:
Sey Quaji, ozanlığı yanında Seyit misyonunu da taşır. İçeri atılır görmeyen gözleri ile gidip gelme, parasızlık, yatakların haşaratı, ziyaretçisinin olmayışı, O’nun mistik dünyasını sarsar;
Dedim belki Muhammet Ali var bize hayırlısını söyler” sözlerini dedirtecek kadar zulme isyan eder. Hapishane  etrafında şafakla yayılan tuluk sesi, bir tas ayran içme arzusunu nakişlar. Bir karışık ayranın verilmeyişi çıldırtır O’nu. Seyitliğin gerğini dünüşür, tanrıya yakarır: “Tanrım sen bilirsin davan olsun” der. İnanışa göre Seyit’lerin bir hikmeti, bir sahibi, etkisi var. Mistizimin bu sihirli çubuğunu bulamıyor, ozanımız: “Ne yol, ne Talip, ne sahip” demekten kendini alamaz. Bu, önce söylediği “Pir’imin eteğine atsam dönerim geri” inancına hep tepkisidir.
Alevi inancı, diğer inançlarda da görüldüğü gibi yoksulluk ve çaresizlik içinde kurtarıcılar aramış. Bunların başında “Hz. Hızır” gelir. Yaşam boyutunda “Bava” denilen keramet sahiplerin varlığı   kabul edilmiş. Ziyaretlere bunların isimleri verilmiş ve Dersimde de korunmuştur.
Sultan “Baba”, Düzgün “baba”, denilen ziyaretler aslında Düzgün “Bava” Sultan “Bava”dır. Bava’lar ip bağlar değişik renkte üç ince ip birbirine sarılır. Gelecek okunur (fal okur), ateşe girme, kaynıyan kazandan et çıkarma. Zerdüşt ve kısmen ateşperestliğe uzanan bir istemde kendini kaybederecisen “tanrı çağırma” yaygın. “Bava”ların Seyit’likle ilgisi var veya yok. Bugünkü “sihirbaz” veya kendini şişleyen, cam yiyen, üstünde araba geçiren vs. dayanıklılığını gösteren “medyum” nitelikli kişisel çaba sahipleridir.
Kureyş’in fırın olayı bunun bir uzantısıdır. Alevi Bektaşı inancında Mürşit, pir rehber gibi yöneticiler “bava”lık yapmaz. Keramet inanç dışı kabul edilmiş. Sultan “bava”, “Düzgün bava”ya Düzgün baba, Sultan baba denmesi bir türkçe kolaylığı ve yanlıştır. Alevilikte “dedelik” var. “Baba”lık bu çağın “devlet baba” “mafya babası” kavramlarıdır.
Ozanımızın “bava”ya ait dizeleri bu gerçeği pekiştirir.

Bava
Vake Hızır amo şiyo tumê Koeseri
Tümê Koyêseri’ra Hızır meymano
Ez laé ari burusni Koyêseri
Bava Hasenê Dêvrêşi mirê sevano
Ba mide dawa şenu postu keno
Oçi minê sefilra la ê girênêdano
Tersê mi a tersenake haqê mıra
O çi binde onca bêçıke tadano

Bava
Dediler Hızır gelmiş gitmiş Koyeseri’ye
Hızır konuktur Koyeseri tepesine
İnce bir ip göndereyim tepe meclisine
Bava Derviş Hasan baksın halim nice?
Bava düşmüş kurban göğsu postu peşine
Verirsem ancak halime bir ip bağlar
Korkum odurki tanrıdan – karışmam işine
O yine altında parmak sallar

Dersim’lilerin Sahibi Dağlar
Bu yörede her yüksek yer, özellikle dağlar, kutsal kabul edilir. Bu da çoğu kez “Tunceli”ler dağlara tapıyor” yanlışına neden oluyor. Oysa bu kutsal bilme yeni değil. Bu eskiden gelen bir inanç…
Tarih sürecinde yönetimler, Dersim’i kırmış, dışlamış, sahiplenmeyince halk kendine  bir “Wair (sahip) aramış, Tanrıya daha yakın  diye yükseklere, dağlara sarılmış…
Dersim’in ünlü ozanı Sey Qaji bu sıcak ilişkinin adlarının şöyle belirler:

Wair
Warê Muxundi ye wairê Bamasurano
“Hevse” dewa Zeve wairê Kureşeno
“Evla’e Goleke” orte Xırancıkano
Kemera “Düzgin Beva” pilê zarano
“Qal-Mem” wairê Karsanano
“Qal-Fer” wairê Arezano
“Çel Bava” serê Heyderano
“Bonê duri bonê Seydano
Gıran (ağır) Bava Serê Balavananu
“Faxır Bava” serê Çarekano
“Sultan Bava” semtê Birmanano
“Sulviso” qiz sere Lalano
“Silin Bava” semtê Avdılano
Hudıdê Ceğıde hevsê pilê Hanıkano
“Noxsan Bava” serê Rutano
“Asıl Bava” serê Maskanano
Tercan de “Lazdano”
“Yegirbol wairê Terzenıkano
Koê “Silvisi” serê Xormeçıkano

Sahip
Muhundu sahibi, Mansur’un da sahibidir
Zeve kutsalı Kureyşanlının sahibidir
“Evla ê Goleke” Hıranların arasında
“Düzgün Bava” ziyaretlerin en kutsalı
Kal-Mem Karsanan’ların sahibi
Çel Bava Haydaran’ların üstünde
Buher Bava Kalmemlerin semtinde
Uzak evler seydanların evleri
Ağır Bava Balaban’ların üstünde
Fağır Bava Ferçıkan’ların üstünde
Bağır Bava Çarekanların semtimde
Sultan Bava Birmanların semtimde
Küçük Sülbüs Lolanların üstünde
Silin Bava Avdelanların semtimde
Kiği sınırı kutsalı Hanıkanların büyüğü
Nağsan Bava Rutanların üstünde
Asıl Bava maskanların üstünde
Tercande ki “Oğulveren”dir
Yegir bol Tercanların sahibi
Sülbüs Dağı Hormekan’lerin üstünde

Sey Qaji Ozanlığı yanında bir taraftır. Yürekli savaşımcıdır. On göbekten bu yana Gemik’te olduğu bilinen   Gemik’liler, Sey Qaji ile birlikte “El attım taşına Düzgün Dağı” yerine Haydaran aşiretine el atar,  ailesi ile Düzgün Dağı” yerine Haydaran aşiretine sığınır ve ailesi ile orada dokuz yıl kalır. Ozanımızın annesi o zamanlar ölür ve Niksor’da gömülür. İki yıl sonra annesinin kemikleri Gemik’e getirilir. Aile mezarlığına konur. Şu kadere bakın ki o sıralar Haydaran’da olan Sey Qaji, bulunduğu Xışkulu’da ölür. Cenazesi, Miksorda Bava Seydali’nin evinin karşısında, annesinin boşaltılan mezarına konur. Ölüm tarihi on iki imam orucuna rastladığı için “nasip” denir. “Günah olmasın” diye aynı yerde, yani, Miksorda bırakılır. Halen oradadır.
Hangi yönü ile bakılırsa bakılsın, karşılıklı sürtüşmeler ve üzüntülüre birde “kırım” katılır. Dayanki dayanasın…
Sey Qaji, kardeşinin dul eşi ile evlenir. Uzun süre Sey Qaji’nin eli ayağı olan İmamê Qaji, Sey Qaji’nin oğulluğudur. O’nu en iyi tanıyandır.
İmame Qaji, bu olumsuzlukları yüreklilikte şöyle açıklar “Gulavi ağalar, bulunmaz yiğit insanlardır. Sofraları açık. Hanedan aile… Bertal Efendi  bizi, bizimde de onu  şikayet ettiği doğru.. Ama Allah var, eski yazı okumuş sözü dinlenir. Bir yerde, cemaatte oturunca etrafı sarılır. Zevkle, herkes  O nu dinlerdi, avukat…
Gemik  bozkırı için birbirimize girdik. Gözümüze siyah bez bağlamıştık. Aydınlığı, önümüzü, uzağı göremedik. Sonra biz ne bilecektik ki bu adamlarımızı öldürecekler.. Ancak ne biz, ne onlar hiçbir zaman sapsız kazma olmadık (zengeno bêdim nevime) birbirimizden adam öldürmedik. Bu bizim tesellimiz oldu.”

Gemike ser vindeno, Memê İviş’i

Civarik’te fetelino, qesu keno girsi

Vındena vınde nêvındena Memo

Son anu Xıdê Alê İsmi

 

Memê İviş’i, Gemik’e takmış kafayı

Civarik’te dolaşır, büyütür olayı

Otur yerinde bize ilişme

Gider getiririm Hıdê Alê İşme

 

Hıdê Alê İşme; Gemik’in sırtını dayadığı dağın arka yüzünde, Dersime damgasını vuran Haydaran aşiretinin namlı, şanlı ağasıdır.

Civarik bu dönemde Haydaran saldırılarını önlemekte güçlük çeker.

Memê İviş’in meyve bahçesi, Süleyman Ağanın koruluğu (ormanı) kesilir. Köyün değirmen taşı kırılır. Hayvanı telef olur. “Alef” ve ekinler yakılır. Bundan sonra işler iyice karışık bir hal alır. Haydaran’lıların kışkırtması, her iki tarafa da ağıra mal olur. Civarik, ev ev talan edilir.
Koê serê mawe de surgüni

Çewresê mordemê Xormeçiki dest esto zuvini

Ye mı dalu budağı mi çino

Mı dest esto raa Kemerê Düzgini

 

Üstümüzdeki dağları yeşillik sarar

Kırk Xormekliyi birbirine bağlar

Yokk ki dalım olsun budağı

El attım taşına Düzgün dağının

 

Cıvrak Ser Vatenê

Siliman Ağa’ê hêrsi vırasta kerda tenıke

Çuê xo gureto şio çêverê Wele Manıke

Vano “heru bıze şime biayme çevê gemikê

Sey Qaji cev çarno cunuke kerdo qılike”

 

Mahkemede mezal ma nêdano Bertê Memê Ali

Çeçi sanê mie kerdo sevkan Sayê Qali

Sayo tı vizerperey marê şiyene gau mali

Nêka biya yaverê Bertê Memê Ali

 

Gemike ser vındeno Memê İvişi

Cıvrak’te fetelino qesu keno gırsi

Vindena vinde Memo nêvındane vaze

usarı êno, son an Xıdê Alê İsme

 

Biyê girani derdê Mıstê Avaşi

Mıstı Avaşi çêvesayê gıranen meke

Gıraniya to gıraniya torê kumaşi

Dava to mı da pirê to çê Sêdawaşi
Yê derdi estê derdê Usê Sili

Piya kumê mahkeme Ez nêzon Tırki

Mıxtarı Çıvrakio qesey keno zı bılbıli

Uso to zerê ma kerdo derdu quli

 

Çe unê ver sonê hêgayi

Sar gorura mal gau keno rast

Çê Qalmemi ra hirê zamayi

Melkişte vêsena çıra Hesê Dıli

Balığı de leuna bêçıka Keki Buli

Pêro mıde kenê dawa mılku dili dili

 

Koê serê ma benê surgünü

Çevresê Mordemê Xormeçik’i dest esto zuvini

Yêmı dalê budağı mı çino

Mı dest este raa Kemerê Düzgin’i

 

Civarik Üzerine Taşlamalar

Süleyman Ağa Sakalığını taramış, etmiş ince

Asayı almış gitmiş Welê Manık’ın evine

Diyor “eşekleri al arpa için gidelim Gemik’e

Sey Qaji  harman çıkarmış arpayı yapmış tepe”

 

Mahkemede söz vermiyor Bertê Memê Ali

Kendisine silahşör yapmış Saê Quali

Sahê Qali sen dün bizde güderdin davar malı

Şimdi oldun Mehmedin Oğlu Bertalın yaveri

 

Mamê İviş Gemike takmış kafayı

Civarik’te dolaşır büyütür olayı

Otur yerine Memo bize ilişme

Baharla gider getirin Xıdê Alê İsme

 

Çekilmez oldu, Mıstê Avaşi yapma

Mıstê Avası, kendini ağıra satma

Ellenince değeri anlaşılan kumaş

Seninle uğraşsın pirin Sêdavas

 

Oy dert var büyük dert Usê Sıli

Türkçe konuşur ben bilemem o dili

Mahkemede savunur muhtar bulbuli

İçimizi dert doldurdun, Uso ettin deli

 

Evlerinin önünde uzanır tarla

Her kes mal-davar salar dışarıya

Qualmem giller kalmış üç damatla

Melkiste Çırası yanan Hesê Dıli

Balık’ta parmağı ile anılır Kekê Buli

Hepisi bizden mülk ister oy dili dili

 

Üstümüzdeki dağlardan yeşillik yağar

Kırk xormekliyi birbirine bağlar

Bir dalım yok ki olsun budağı

El attım taşına Düzgün Dağı

 

Ağayı Aşiru Bine Çığde Mendê

Va derg biyo êno vayê hetê Xılves’i

Sılê Rıspiyê Mosku vano “xo têrapisi some wertê sarê pêşi

Desu çar camordi binê çığde mendê pıro meverdkesi

Pêro sermendadê neverdenkesi

 

Ondera Cıvrak persena lımınê ave dere u viali

Binê çığı Derê Heyru de mendo pi

zera şixi bervena “xondeke wesvine eve na quli bınali

Sermanı aşuru ser ave na tarve bınali

 

Wora paizi vora koi pêro kerde şişi

Bını çığde mendo hêfê mı êno bıra to Usenê İvişi

 

Sertemalê Balık persene bındê bıru gemi

Hıfı ma êno to çiranu sevkenano Memê melemi

Ondere Balığ tenê kınce laziya dergderg tede nadano

Vano “zu lazê mı bi çêyi ser sermemano”
Usar nao ame derdê cigera mıra pepuğ ronişo buvana
Gemike sertimal sera koi koy ser şamoye
Fata Pukeleke hirê çênurê xora zu rozede biye viaye

 

Deriko Moskuno limini keyto binê dalı

Çığê Heyderu berdo Memê Ali Kali
Wora paizi vılesiyaro xo sano hetê zımı

Hata hemnon binê vorede mendo meyitê Memê Alê Sımi

 

Derê Heyru persena lımınê yaro

Ondero çığ tayê amo tayê hona pıraro

Pıspiye Sevelyo vano” lao lerzkerê meyiti aşire vezê nao amo usaro

Sıle Mustafayê Mirzali corde daro posta maro

 

Aşiret Ağaları Çığ Altında

Açıldı geliyor Hılves rüzgarı

Maskan’lı Sılê Rıspi diyor “özenle giyinin gideceğiz

Ondört yiğit çığ altında kaldı onları çıkartacağız

Hepisi ocakzade hepisi yağız”

 

Civarik’i belirler dereler etrafında söğüt dalı

Çığ altında kalmış Aşiret ağası Memê Ali

Zere ağlıyor “yaşamımca bu acı bana kafi

Aşiretler Serdarı içn bu acı ile inlemeli”

 

Sonbahar karı tutmuş dağları sarmış beyaz

Usenê İvişi çığ altında üstüne çöktü ayaz

Balığın altı meşelik orman

Yetişmez Memê Melemi gibi zarif bir fidan

Balık yan düşmüş Civarik köyüne

 

Mıstê Uşen oğlunun elbiselerine bakıyor acıyor haline

Diyor “bir oğlum vardı oldu acıların tacı

Baharla pepuğ gelsin ötsün derdime

 

Gemik üstündeki dağları “Şamo’ye” sardı

Fatê Dukeleke üç kızı ile bir günde dul kaldı

 

Orman içinde kalmış, Maskan Derik’i

Derê heyru çığı götürdü Memê Alê Qali

Tüm karlar eridi, olanı yamaçta kaldı

Memê Alê Qalın ölüsü bahara dek bulunamadı

 

Dere heyru amasız yardır

Çığın çoğu düşmüş kalanı yukarıdadır

Savelıyanlı Rıspi diyor “ölüleri çıkarın bahar geldi

Sılê Mıstê Mirzalı ölümü bizim belimizi kırdı.”

 

              İbrahim Güler, çığ altında kalanları şöyle aktadır;

         “1900 yıllarında Civrak aşiret ağası Memê Ali, Maskan aşiret ağası Sılê Mıstê Mirzali öncülüğünde 18 ileri gelenle, aşiretler arası sorunları çözmek için, Şavelyan köylerine gider. Dönüşte “Derê Heyri”de tümü çığ altında kalır. Ancak dördü kurtarılır.

Civark’ten Aşiret ağası Memê Ali, Dr. Sait Kırmızıtoprak’ın dedesi Usenê İvişi- ki Sait Kırmızıtoprak’ın babası Avası İviş o yıl dünyaya gözlerini açar – Balıktan Kekeê Bulun babası Memê Melemi, Karabulutlardan olduğumuzu bildiğimiz Lazı Mıstı Uşeni ölür. Uzun süre dillerden düşmeyen bu acıyı Sey Qaji dillendirmiş.”

       Sey Quaji’nin ölümünnden sonra söylemlerini sağırtlar (sazla çalıp söyleyenler) canlı tutar. Bunların başında İmame Quaji ve Ozanın kızı gelir. Civarik ve Maskan’lı, saz ustalarının katkıları inkar edilmez.

 

Wayi wayi

Haq birizno bextê Avlıle Uşen Paşayı

Heto jüra qırkerdime

Heto jura goçe ma fistora verê vile Taxçinê şayi

 

Vah vah

Bahtın yıkılsın Abtullah Hüseyin Paşa

Bir tarafta bizi kırdın

Bir yanda göçümüzü Tağçin önlerine sürden

 

Bunu Sey Qaji’nin kızı söylemiş. Sözü edilen Dersim kırımı ve Tağçin önlerine sürülen göçte “Sürgün” diye yola çıkarılan, yolda öldürülen Civarik’lerden Ellidört kişinin katlinden sözedelir.

 

       “Hain Miro” ile Halil Bey

          Yörenin can damarı, Bingöl Erzincan Tunceli üçgeninde atar. “Sahusenler” adıyla anılan Beyliğin beyi Hüseyin Bey’den sonra, yerine Haydar bey geçer. Üçyüzaltmışaltı köyü yönetmek dile kolay. Femeli Halil Bey – ikiside Çarekenli -kişiliği ile dikkatleri üzerinde çeker.. Haydar Bey bunun farkında, etkinliğini korumak için Halil Beyle “Ahıret kardeşliğini” düşünür. İkisi Bağır’a çıkar. Mısayiv yemini eder, sağdıç olurlar.

          Haydar Bey’in içi, gün gün daralır. Şavelyanlı koruması Memê Las’eye kız kardeşini verme vaadiyle Halil Beyi öldürme tuzağını önerir. Halil Bey “Sola Koreke”ye davet edilir. Silahını Memê Las’ı Haydar Beyin kızkardeşi Esma Hanım ile evlenir.Hatırlı damat olur.
          Halil Bey’in kızkardeşi “Hain Miro” dediği Haydar Beyi öldürmeye ant içer. Onu erkek giysileri ile takip eder. Haydar Bey farkındadır. Korunur. Haydar Bey, Padişah Vahdettin’le görüşmek üzere İstanbulda konuk olduğu evin sahibi kahvaltıda yediği balın “özel” olduğunu belirtince, Hacer Hanım zehirlendiğini anlar. Bu zehirden kurtulmaz… Ölür…

          Haydar Bey bir gece rüyasında “aslan pençesi” yediğini belirtir. Sırtında bir çıban çıkar. Padişah hekim gönderir. İyileşmez. Haydar Bey’in etrafında toplanan aşiret liderleri, yerine kimi desteklemek gerekeceğini dair “halefini belirtmesini ister. O cebinde bir anahtar çıkarır. Ortaya atar. Kimse almaz Memê Las’ı anahtarı yerden alır kendi cebine yerleştirir.

Haydar Bey ölünce, yerine Mustafa Bey geçer. Mustafa Bey, Memê Las’in hazineyi kırk katırla Karagöl konaklarında taşıdığını öğrenince kinlenir.

 

       Memé Lasi

        Mustafa Bey azılı çete reisi Aryanlı Şey Usen’i çağırtır. Ona kızkardeşini vereceğini söyler. Karşılığında da Memê Las’ı öldürmesini ister. Çete reisi Memê Las’eyi vurmak için akrabası Mamê Las’ın kirvesi Silemanê Sadık’ı yem olarak kullanır. Birlikte Mamê Las’ın evine gider. Memi Las’ı yol göstermek için önünde yürürken Şey Usen tarafından arkadan vurulur.

Mustafa Bey kız kardeşini Şey Usene Qali’ye vermekle gecikince, Şeyusunê Qali bir gün Mustafa Beyi yakasından tutar, silahı kafasına dayar “ben dediğimi yaptım, sıra sende” der. Mustafa Bey “Rus geldi dayandı” der ve onu cepheye göndermeye ikna eder. Bunları anlatan Zeki İlgün devamla

        “Olay bununla bitmez. Kahramancı Sevdin cephesinde çarpışan Se Usenê Qali’yi, Mustafa Bey cephede öldürttür. Süleymanê Sadık ve oğlunu da Hidê Alê İsme’ye öldürttürür. Kendi dışındaki  olayların iyi bir gözlemcisi de olan, ünlü Ozan Sey Qaji’yi, Halil Bey’in kızkardeşi Hacer hanım götürür konuk eder. Yakınmasını anlatır. Ozan bunları saza söze döker:

 

Xelil Beg

Ax Miro Miro mı va xain Miro

Hali Beg’e kıstene emede dısmenê to xızıro

Bıra urze kıncınê mede dısmenê to xızıro

Bıra urze kıncınê xo payke dıku vengda sodıro

Serdo serdo Helil Bege mı serdo

Halil Bey i sodır ve sodır riyê xo terdo

Zalim Miri xevere rusna bırayı mı hata Tercan berdo

Berdo Tercanê visayide miri bırayı mı qan kerdo

Miro Bırayê mı amo Bağır’ ede tode sond verdo

 

Vanı “Halil Bey bıkışime araziyê Femê marê caverdo”

Bırayê mı şiyo nişiyo çiverê kanağu maser kilit kerdo

Miro çivesaye Hezreti Hızır nayê torê meverdo

Vax Feme Fême Helil Bey e mı peyra sona weke

Haydar bey i Halil Bey rê kerdo dalavere deke

Halil Bey i kenê meyman meymanı “Sola Koreke”

Memur çêvesaye bırayı meve çê xode meyman meke

Memê lası mordemi rusnê Halil Bey kerdo hasretê

Sıma çekê Halil Bey neguretêne vinene vosno vorekê?

 

Ax Fême Fême bira verde sonu hinoyo

Ostorê Halilê me nao dotte êno vazı “suvariyê to kotiyo”

Mı mêzanake bırayı mı Halil Bey Sola Koredeke kişiyo

Miro haq adırve torano Halil Bey mısayıvê tuyo

Wertê tove bıraymıde esto inqırarê Aliyo

Bırayê mıra ne esto laz ne çeneke dımone xo çiniyo

Ax Fême Fême Halil Bey’e mı peyra sonê kaşi

Miri Halil Bey kisto kerdo kolindê Memê Lasi

Vazê çıra Şahuseni mara danê kistene ağaunê xaşi

 

Halil Bey

Ah Miro Miro dedim Mire hainsin

Halil Bey’i öldürtme Hızır olur düşmanın

Uyan kardeşim horozlor öttü sabah oldu giyin

Soğuktur soğuktur Halil Bey’im havalar soğudu

Sabah sabah Halil Bey sakal tışarı oldu

Hain Mir elçi saldı kardeşimi Tercan’a kadar götürdü

Götürdü yanası Tercan da Mir Halil Bey’e tuzak kurdu

Miro Miro Halil Bey seninle Bağır’da “dara” durdu

Diyor “Halil Beyi öldürün Fême arazisi kalsın bize”

Hazreti Hızır evi yanası Miroya Fêmeyi yedirme

Fême ardında uzanır vadiler ah Fême Fême

Haydar Bey Halil Bey’e hazırlamış dalavere

Evi yanası memur kardeşimi evinde konuk etme

Memê Lasi tuzak kurmuş kardeşim silaha hasret

Silahı alınmazsa görülürdü kim kuzu kim koç?

Ah Fême bir su akıyor Fême’nin önünde

Kardeşimin atı karşıdan geliyor sorun “suvarın nerde?”

Bilemedim kardeşim Salo Koreke’de öldürülmüş cesedi yerde

Tanrı ateşinde yanasın Miro Halil Bey senin Hak kardeşin

Aranızda Ali’nin tanıklığı var birlikte ettiniz yemin

Kardeşimin ne oğlu ne kızı, “çocukları yok” diye düşündün

Ah Halil Bey’im Fême’nin üstünde yar kayalık

Mir Halil Beyi öldürttü Memê Lase yaptı “başlık”

Söyleyin nişin “Şahusen”ler bizlerden öldürtür seçme yiğit

 

        Sey Qaji ve Şa Haydar

         Şah Haydar, Pülümür’ün Kırmızı Köprü Beldesi Golia Mısku köyünün “Gomaseydu” mezrasından. Aile adı “Çê Avasê Xıdırı”, Babası “Usê Alê Mesi”, Kureyşanlı, seyittir. Pir olması, “şah” deyişlerini söylemesi, ona “Şah Haydar” veya “Sa Hayder” denmesine neden olur. Ancak bu isimleri benimsemez.

        “Güzelliğine dizeler dizdi / Şa Haydar Oğlu Sey Can” betimlemesinde “Şah Haydar” Pir Sultanın uğruna asıldığı “Şah”tır. Hz. Ali’nin diğer bir adı olduğunu bilmeyen Alevi yoktur. Bu nedenle olacak halk dilinde “Sayder” olarak anılır. Sevda türkülerindeki adı “Seycan”dır.

Sayder uzun süre Gemik’te kalmış. Sey Qaji’den saz öğrenmiş. Sey Qaji’nin kardeşinin kızı Xece ile evlenmiş. Bu nedenle yarıyarıya Civarikli’dir. Memê Derg’ın oğlu Seydali onu anarken “Dedem Sey Qaji’nin yanında utanır. Aşk türkülerini söylemezmiş” der.

Bu iki ozanın dostlukları, ortak yönleri nedeniyle uzun süre devam eder.

Ortak anılardan biri:

        Bir gün ikisi katırları alır. Xıvere Tuzlası’na gider. O zaman tuz, yörenin tek geçim kaynağı. Tuzlaya giden günlerce beklemek zorunda. İki gün geçer. Canı sıkılan Sey Qaji, sazını alır. Tuzla yetkilisinin yakınına gider. Tuz üzerine, çekilen çileler üzerine dizeler seslendirir.. Memur ozanı içeri alır, ama olduğunu da görünce akşamdan tuzları verir. Yola salar.

       Pülümür’ün altındaki Revat’a vardıklarında karanlık çöker… Karanlıkta yol alamaz ve katır yüklerini köy içinde indirirler. Katırları ve kendileri aç. Harmanları kaldırma zamanı. Yorgun köylü erkenden yatmış. Bir kaç kapı çalarlar. Kimse onları sahiplenmez. Çaresizlik içinde düşünürken, Sey Qaji Sayder’e:

-       Ey muradsız Ne duruyorsun (Ero bi mırod tı çı vıneta?) diye çıkışır. Sayder:

-Vayi ben ne yapayım? (He u ez sebıkeri) Sey Qaji Sa Haydere  dönerek:

-Gel sesimizi birleştirelim (Bê ma vengê xo zukerimi) Se Heyder elini kulağına atar. Sonra birlikte deyiş söylerler. Çok geçmeden bütün köylü etraflarını sarar. İçeri alırlar. Önce katırlarını doyurur, onlara izzet ikramda bulunurlar. Çıraklarını da verir ikinci gün yolcu ederler.

         Sayder çok genç yaşta, 1916 yılında Rus harbinde “Sevdim” cephesinde yaralanır. Yaralı olarak Hardif’e oradanda Balık’a getirilir. Sey Qaji özel dostu için “Sevdin” ağıtını söyler. Ruslara karşı vatan toprağını kurtarmak için cepheye koşan, yara alınca da inliyen yiğitten  annesinin “Üstünde aşiretler toplandı / dost düşman var inliyorsan sessiz inle” istemi neler içermiyor ki?

 

Sevdin

Yê bıra, bıra Sevdin’o

Rusı paşa u Begu dest gureto Sevdin’o

Yê Sayder tıyo lerze meke

Eskerê Rus’i zofa kurşunura nêqedino

Vano “Dursun  pırode pıdodime

İsmail Ağa sukede mistoro Vato

“Hetê devletera milisrê aylığ vezino”

Yê aylığı devlete fincanê ağuyo

Bıra ne verino ne qedino

Mıstefa Begi, esker onto koriyê Herdif’i

Ave durvin cengvê Sevdin’i durra sêrkeno

Vano “Sayder sêro, meteris meteris fetilino

Xevere ama, Dursun kişiyo, Sayder dırvetıno

Sayder çıxa çeko, Dursun çirane ustına çeuno

Sayder vano “Dayê kıncunê mı buşiye ma şıme

Ru ama Welat mara cêno ma nêverdime

Soyder sodır ustra xo piştotêra

Kevtora milis ver lauku vano

Hen zonena estorê desta sodurano

Hecer Xanıme niştaro bervena

Vana “Sêniya Ağau zof keytera mı viri”

Vanê “tı meterse haq boziyê ma bızêro

Hata meste Rus’i kemê têra uzera keme duri

Hala rêê şêrê hete Pılemuriye

Bıvênê qavga u cengu Şeyusenê Mıstê Usê Hıdıri

Çê Mıstı Hesi meteris gureto danê pıro

Uris i ser dinya kerda mızu tariye

Zê gau malu sanê xo ver ramenı

Hata Sola Xıvera sola Gonaliye

Xımalı devro Mısta kor pıyda vıneto

Onca kamurê mezulu kıneno bê bextiye

Şêrê Çe Mıstê Hesi ardê hiniyê Hagi

Sero sanêpê hirêmêna sevkanı o Mısti

Tavutê Seyder’i kerdo posti

Arda Balığ’da bênê şiya viale

Mayê vana “buko aşiri toser restê pê

Xoverde, dost dısmen esto, teni senık bênale

Vano “daya sekeri qersune gınaro qişê kemere

Uzara ama keyta bınê lifa şale”

 

Sevdin

Oy dostum kardeşim burası Sevdin

Rus, Çarı  Beylerden aldı Sevdini

Oy Seyder çok acele etme

Rus askeri çok bitmez, boşa kurşun tüketme

Diyor “Dursun vurun, vuruşalım

İsmail Efendi kasabada otururken söylemiş ki

“Devlet milislere aylık bağlar

Diyor “Devletin aylığı bir fincan zehir

Kardeş ne yenir nede tükenir.”

Mustafa Bey Askeri çekmiş Hardif ormanına

Dürbün gözünde izlediği ateş alanı

Diyor “aslanım Sayder cepheden cepheye seker”

Haber geldi Dursun ölmüş, Sayder yaralı

Sayder ne denli yiğit, Dursun damların tek direği

Sayder diyor anne çamaşırım yıkanmalı

Rus askeri girmiş vatana püskürtmeliyiz geri

Yarın gidiyoruz hepiniz hakkınızı helal edin

Sayder şafakla kuşanmış önde hazır yeri

Düşmüş milislerin önünde “lauk” söylüyor

Yıldızlar içinde sabah yıldızı sanki

Hacer Hanım sızlanıyor ağlıyor

Diyor “Şenia Ağa u çok özledim inan ki”

Diyorlar ağlama yeterki tanrı bize güç versin

İki güne kalmaz Rusları püskürtürüz geri

Hele bir kere gidin Pülümür’den yana

Görün Şeyuşen, Mısto’nun Hıdır’ı nasıl ediyor kavga

Mıstê Uşen giller Rusları mevziden vuruyor

Karartmış dünyalarını göz açtırmıyor

Naxır gibi katmış önlerine götürüyorlar

Ta Xıver Tuzlası, Golanı Tuzlasına kadar

Oy derdim Kör Mustafa arkalarına durmuş

Yine birileri için hainlik düşünüyor

Mıstı Uşen’in yiğitlerini getirdiler Hagi Çeşmesine

Yanyana dizmişler üç seçme Mısto’nun silahşörleri

Sayder’in tabutunu yüklenmiş getirmişler

Balık’ta bir söğüt ağacının gölgesine

Anne diyor “koçum aşiretler senin için gelmiş

Dayan dost var düşman inlersen sessiz inle

Diyor “anne kurşun kaya çatlağından sekti

Geldi şal altında sapladı böğrüme”

 

        Sevdalı Yaşam

Gel benim ey güzel servi çınarım

Yüreğime ateş tüştü yanarım

Kıblem sensin yüzüm sana dönerim

Mihrabımdır kaşlarının arası

                             Pir Sultan Abdal

 

 

        Sevdanın Adresi; Kadın

         Kadın, varılması güç bir uzaklıktadır. Kadın elde edilmesi güş, sınırlı  özlemdir. Özlem kaçışın kendisidir. Kadını uzakta tutan, özleme dönüşen güzellik, erişilmezlik, sevenin benliğinde. Sevgilinin el koyduğu, bedeninden uzaklaştırdığı usunda. Ateşi yürekte korlaşır. Sevdalının içini aydınlatan çıra, yandıkça yüreğini de yakar. Kaçtıkça büyür sevda, kavuşma özlemi dayanmaz olur.

        Sevgi odağı kadın, doğanın gülü, kokusu, rengi, teni ve tadıdır. Sevenin kadını, burçlarda bayrak, kıtalarda ülke, boşlukta dünyadır.

       Sevgi, ayrılma-kavuşma ortamına yerleşir. Kavuşma bir karşı ayaklanmadır… Alıntılarımız  kadın, işte bu uzakların kadınıdır.

        Yaşamın bu yüzünde nice sevdalının, sevgi dolu koşmaları, buram buram doğa kokan, kardelen çiçeklerini, tazelikleri ve güzellemeleri var. Sülbüs, Bedro yüceliğinde gönüller engindir. Yoksulun dağarcığı gibi gönlü de boştur. İçinde malı mülkü, köşkü, hanı yok ki yer kaplasın. Sevdalanmasının bir kez, alabildiğinde sevgi doldurur bu boşluğa. Dostluklar, bağlılıklarda öyle.

 

Fatê

Zuye dota êna Fate

Xo sanena nata bota

Tı Fatoşa name weşa

Faté bê to ez nêweşa
 mora mına polata  tı lifdana

Tija hammunuya tı tan dana

Xortu vênena tı xo ta dana

Faté tı  hona nala xama 
Hêgayê mına tı ramina

Velgê mına tı bırına

Çarıxé mına tı dırina

Fate miane bariya sıkina

Nunê mına tı pozina

Tarê mına tı girina

Doyê mına tı sanina

Fate tı runê meskuna 

 

Fatma

Karşıdan gelen Fatma

Sallanır bu yana o yana

Sen Fatoş adı bir hoş

Ben hastayım sana

 

Yılanımsın yerde sürünürsün
Yaz güneşi sıcaklığında
Gençleri görünce kıvırırsın 
Fatma daha toy bir dana

 

Tarlam olur  ekilirsin

Çayır çimenim  biçilirsin

Çarığım olur  yırtılırsın

Beli ince kırılır Fatmanın 

Ekmeğimsin pişersin
Pancarımsın kaynarsın

Ayranımsın çalkalanırsın
Yayık  tomurcuk yağı Fatma 

 

       Ekilen tarla, biçilen başak, onsuz yaşanmayan, tulukta yayılan ayran,  tomurcuklaşan yağ   içilen ayranı, yaraların merhemi, bayırların meşesi… Yılan gibi kıvrılan, güneş olup ısıtan, kimi zaman deli dana işte sevgili…..

 

 

Merdena Uşeni

Gulıkê mianê barı fosa serê sari çite nêcênê

Kamke to vêneno famra beno tersê mı to remnenê

Seveta to son aşiru ser merdena mı torê senıka

Rındıkeniya to barê mı , tı guneka bezne tenika

 

Delxi to sana mı gamê vınde çarıxı biê kani

Dul nêcênê beçêki teverde lingi biê lekani

Lez meke dela mı ez lewê gılê lıska torani

Kam wıneno bıwêno saltanatê tora birami

 

Mıyu- voreku melê restêpê, mozike nale pernê

Beri- berivan amê têlêwe, ware averdo amê

Zımıstono serdo, deştu ko u wora guretê

Heskena mınu to nêqediye bını worede mende

Usar nao êno, sıliye worena wore vılesina ro

Bınê worede zıldo, zu wêneno sanıka mınu to

Kenê tomıru cinenê, perdu ser ez ênu lê to

Vanê “dele lewê cınêdo Uşen çoka merdo”

 

       Ekecek tarlası, besleyecek keçisi, binecek katırı olmayan sevdalı, sevdiğini gün ışığından, bakan gözden koruyacak kadar kıskanç, onun sevdasına aşiretlerde çarpışacak kadar cesur, güzelliğini taşıyacak kadar özverilil olunca verilmeyen bir buse, Uşenin kansız ölüm nedeni olur.

 

Uşen’in Ölümü

İnce belin saç bağı, üstündeki puşi, peçeni tutmaz

Sana gözü değenler akıldan olur, fırsatı kaçırmaz

Aşiretler üzerinde giderim, ölmem senin için az

Güzelliğini ben yüklendim, narin bedenin taşımaz

 

Sevdan tuttu beni, çarıklar yırtıldı, dur bir an

Yama tutmuyor, parmak dışarda ayaklar lekan

Depreşme gülüm, yanak ucundan bir buse alam

Görenler görsün, hasretine yanmışım olsun sefam

 

Koyun -kuzu meleşti, danalar coştu, mozlaştı

Beri- berivan özleşti, yaylalardan uzaklaştı

Kış oldu, kar yağdı, dağları bayırları sardı

Sevdamız sürüyor, anılarımız kar altında kaldı

 

İşte bahar geldi, yağmur yağar karları eritir

Birileri kar altında yeşeren sevdamızı görür

Saza vurur çalarlar, perdelerde bulurum seni

Derler “verilmeyen ir buse Uşen’in ölüm nedeni”

 

         “SEY CAN” (Şa Haydar)
         Sey Qaji’den söz ederken Sayder’den söz etmemek büyük eksiklik olur. Sey Qaji ne denli Dersim’in önde gelen güçlü kavga adamı acılı ağıt ustası ise, Sa Sayder “Sey Can” olarak yaşamın kaçınılmaz diğer yüzüdür.

 Yaşamı sevgide sevgiyi kadından arayan bir sevda adamı. Kadına susamışlığın kemiksiz dili…

          Sey Can sevdayı iki can arasındaki iletişim olarak betimler.

can”, “canan”, “canım”, “canımın canı”, “canı-cana” der. Kendisi de “Sey Can” olur.  
        Yörenin saz çalanlarından, Civarikli Sait Baksi ve Sılo Qızın  yansıttığı  Can’ın canı” güzellemesi kendi başına bir sevda selidir.

Yedi kavmin gelini /Yedi kardeşin bacısı

Çarşıların tatlısı / Konakların çeresi

On iki öğün / Aşure çorbası” diyen aşık için kadın; can sevgili dünya, tanrısal inançtır.

 

Ustune ra mı dara / Seveta malê dinya

Avıkatı cenu gönül ver / tode kun Mudafa”

Gidip para kazanır avukat tutacağım

Sevdayı gönül adına sana karşı savunacağım

        Dersim’den Erzincan üzeri Trabzona gider. Zığana geçidinden, Hanından söz eder. Ateşi ile vadilerin çamını yakar. Vapur yolculuğu üç gün üç gece sürer İstanbul’a varır.  Dönüşünde sevdiği kız evlendirilmiştir…Gelde buna dayan dayanabilirsen..Alır sazı eline.

 

Erê Cani Cani

Erê cani cani / Tı canana canı

Fekê to qutiya / Dızonê to mırcani

Çımê to şaê / sera buriyê qeytani

Pırnıka to bariya / Qelema mürşidê Erzingani

Lıskê to vêsenê / Ji soa derê Gımışxani

Cızıçê pistude lerzenê / Biyê çiftê pincani

Şênê to şikeno / Ji ipegê suka Vani

To çıra ez kerdu / Wairê derdê gırani

Gozağa seri şini rake / Ez lewê pırani

To lewê nede / bena wairê derde gırani

 

Erê tıya tıya / sosına mı tıya

Çiceğe verê vora / Vêyvıka newiya

Pol pol kerdiya / Zaranca neqeşiya

Rozkoreni meke / Çor roji genciya

Mıva “ezu sonu” / To mıde dı gamı raneda

Mıva lewe toranı / To çıra nıverda

Na biya karda Frenge / cigeremı bırna

Üstüne ra mı dara / Seveta malê dina

Sonu avıqat cınu / gönül ver tode kun müdafa

 

Erê eji / Hayranê to canı

Lazı Şayheyder / aşık Seycan i

Tore toke na torevo / nê resento canı

Ez nisturu gemiye / Ti dümenci

Tersêmı raa tora / bê fam şeri

Porê tuyu kejo / ez cıra tılê bijeri

Dalxê to ke sana mı / ey ser vaji

Seveta tora bine sılecı /Sıleciyê rastu duzı

Sıleci soni endi urji / Lerzkena vapura denizi

Gönülra perskenu / To ser sosıne nama Bağı Yıldızi

Derdê xo mıra vaze / ez pê bızoni

 

Kotu derê lazu / Gemiya Tırabzoni

Hırê şevi hirê roji / adır verda zerı mı dimoni

Gönül biyo çikê adırı / çık keyto gema çami

Adırı mınu tora viseno / sarı mı ser koê dumani

Mı ser rajiyo Xanê jivani / Tı zerekê tijaser Seycani

Ez ceren da ên uza / Tı cinika welatê duri

To vato mali dınya sekeri / Vazen veşiya to seycani

Sosunu xoye dane sıl kene / Tı mırê ama comerd viri

Mı va to perskeri / Şine hata Topxani

Deniz kerdo lete ina / Gemiya Trabzanı

Hetê mora kesçino / Pıro germeverdê Tercanı

Hıstir mezal mı nidano / Tı ama mı viri

 

Amune çê sıma / Kıvara mı çê de niya

Ciranura perskerd mı / Va “dosta mı kuya”?

Vake “ceni şiyê Jare / Derdê tora tey şiya

Bızıke pata berde / Torê minnetçiya”

Şune qulekê mereyin / Sarê mı çerexıya

Kemera dêsê lozıngera / keleê xo po bırna

Mı va “kelê roa mıvo” / destê dayê nişto tora”

Qulik tavri vi / çimura rind nêdia

Dıdonê mıno ju şikiya / jü leviya

Şinü pı çeveri / xapaguka lenge keytra lınga mı

Gınu varo hirisu di dıdonê / fekê mıde şikiya

Şunê le Qadi gere / Mı var “Gona mı kuya?”

Qadi vake “avoke raa cinura sonu / guna dey Çiniya

Mı va “nolat şırota / Tı guro zuya

Qursuna feke tufangi / medexe tuya

Vake kıtav ronê / Gonya ne lazeki kotiya?

Kıtavo ard naro / Perri pêser de demdiya

Mı dest berd cêvê xo / Mejdayo çeqer laik diya

Vet kerd pêsa Qadi / O bênê lewude huya

Vake “so bezamıs ve / Guna to çeneka sarıya”

Mı tıriye estewe / mı va “endi merdene mirê çiniya”

 

Rında rında rında / Sermana çınuna

Zeyiya hot pêruna / Waa hot bırawuna

Sekerê çarşuna / Fındıqa qonaxuuna

Des u dı sami / Germa İmamuna

Comerdi vırasta / Fiştera riyê dinya

Berven nêberyen / Torwa mı jedina

De vaze vaze / Xuya xo cavarde

Xuya mı ke torê nına / Hurdike sovake

Qalê fızulu meke / Adır gencena mı verke

Xêlê hetê ma gureto / Ezu to dêndarê yê goyilme

Haqu Talayrê wes amo / Ma zuvini bızerime

Emrê ma kam ke jêdero / pêsera bare kerdo

Minnetçiye gönülve / Mırod ma çımde meverdo

To ser kılamı vatı / Lazı şahheyder Seycani

Hirêsey uşeşt u ses klımi / kerd tamami

Hirê çeku kemi / to kenu ser hurunda İmami

 

Ere usar amo / Fetelinê tacuru celevkeşi

Haq i ju sosine rusna / Wertê kounê Dersim’i wertê vaşi

Çımê to wêseno / Jê alatırkê suka Beşiktaşi

Vatane pêyene vaze / Roa mı canı mı şi

To ez kerdu tenge / Tenga mordemê neveşi

Kerem ke mırê biya / Xanıma çêna keşişi

Tavaxa şemine mıde / Cıra cıxarı têrapişi

Kemanı tağtı mıde / Le tode ronişi

Sarı xo roni / Serê gerdanê şişi

Dılo dılo / Vastane sarı malu mılko

Yê mın u to têvırarekume / bınê cılu

 

Ey Canım Canım

Sen canım canım / Sen canımın canı

Ağzın kutu gibi / Dişlerin mercan

Gözlerin karadır / Üstünde kaşlar kaytan

Burnun ince / Erzincan Münsidi kalemi

Yanakların al al / Gümüşhane deresi elması

Koynunda oynar memeler / Bir çift afacan

Göğsün ışıldıyor / Van ipeği sanki

Sen beni ettin / Ağır dert sahibi

Aç göğsün düğmesini / Bir öpücük için

Vermezsen öpücük / Olursun dert sahibi

Sensin sensin / Gülüm sensin

Kardelen çiçeği / Yeni gelinsin

Al mor bezenmiş / Kınalı kekliksin

Göz körlük etme / Dört günün tazezisin

Gidiyorum dedim / Benimle iki adım atmadın

Sarılacaktım sana / Niçin bırakmadın?

Oldun Frenk hançeri / Böğrüme saplandın

Kalktım uzaklaştım / Dünya malı istemin

Tutacağım avukat / Gönül davamı savunsun
Oy benim benim / Sana hayran

Şahhaydar oğlu / Aşıkın Sey Can

Halin bu al ise / Ne yaparım ben?

Gemiye bindim / Dümende sen

Korkum o ki / Peşinde olacağım deli

Sarı saçlarından / Versen tek teli

Sevdan tutar beni / Okşasam onunla seni

Senin için yollara düştüm / Yolların kestirme neferi

Sılacılarla gitmeliyim / Bekliyor denizde gemi

Senden ala çiçek görmedin / İstanbul’da Yıldız Bağı

Bana derdini söyle / Seni sevenin düşünmeli

 

Lazlar vadisine vardım / Trabzonda gemi

Üç gün üç gece / Sevdan ısıttı beni

Gönül ateşten kor / Yaktı vadilerin çamını
İkimizin ayrılık ateşi / Başımda dorukların dumanı

Üstüme çöktü Jivan Hanı / Sen Seycan’ın tek ışığı

Döneceğim sana bekle / Sen uzak diyarın kadını

Demişsin “Neylerim dünya malını / İsterim Sey Can’ı”

Çiçeğe gübre verir sularlar / Tanrı bana yaratmış seni

Senden haber almak için / Gittim Tophaneye

Denizi yarıp geldi / Trabzon gemisi

Tanıyanım yoktu / Hepisi Tercanlı

Gözyaşlarım dinmiyor / Ayrılışımdan beri

 

Sizin eve geldim / güzelim yok evde

Komşulara sordum / “yavuklum nerde?

Dediler “kadınlar ziyarete gitti / o birlikte

Niyaz götürdü / Sana dua etmek için”

Gittim fareli kulübeye / Başım döndü düşecektim

Ocak köşe taşına / Yüzümü sürdüm eğildim öptüm

Senin niyetine / “Elin değmiş” diye düşündüm

Gözlerim kamaştı / Karanlıkta göremedim

Bir dışım kırıldı / bir dışım oynadı yerinden

Kapıya yöneldim / topal dananın yularına dolandım

Düştüm otuz iki dişim / döküldü ağzıma

Kadıya şikayete gittim / “kanımın bedeli ne” dedim

Dedi  “kadın yolunda ölenin / kan bedeli olmaz

Ulan namludaki kurşun / olsun ölü yemeğin”

Dedi “kitabı indirin / bu aşıkın kanı neresinde”

Ve yapraklı kitabı indirdi / yaprakları üst üste devirdi

Elimi attım cebime / elime bir sarı mecdiye geldi

Vardım Kadıya / Dudak altında güldü

Dedi “git temiz giyin / Kan bedelin el kızı sevgili”

Hopladım zıpladım / “Bana artık ölüm yok” dedim

 

İyisin, sıcaksın, hoşsun / Kadınların en güzeli

Yedi kavmın gelini / yedi kardeşin bacısı

Çarşıların tatlısı / Konakların çerezi

On iki öğün / aşure çorbası

Tanrı yaratmış / yeryüzünün rengi

Ağladım ağlamadım / yaralarım dinmedi

Haydi söyle söyle / Doğru sözü söyle

Tanrıya bağışla / vazgeç huyundan

Hoşnut değilsen benden / ufala sobaya at

Dedikodulara aldırma / gençliğimi ateşle yak

Herkes bizimle / Borçluyuz sevdaya

Tanrıya hoş gelecek / ikimizin birliği

Ömrü fazla olanın / bölmüş aramızda

Sevmek işimiz / mutluluk beklentimiz

Üstüne dizdi / Şeh Haydar oğlu Sey Can

Üçyüz altmış altı dize / Karidesi ile tamam

Üç eksiği var / seni yaptım başa püskül

Bahar geldi / Çelepçiler dolaşıyor bir yandan

Tanır bir gül yaratmış / Dersim dağlarında ot arasında

Gözlerin ışıldıyor / Beşiktaş elektriği sanki

Son sözünü söyle / Canımdan bıktırdın beni

Beni dara düşürdün / Hasta adamın hali

Yola gel artık / Keşişin kızı hanım

Gümüş Tabakayı ver / bir sigara sarayım

Kemanı ver / yanına oturayım

Ak göğsün üstüne / Başımı koyayım

Oy Oy Oy / Her kesin gözü malda mülkte

Benimle senin kucaklaşmak / yorgan altında
                                                   ****

       APO UŞEN

          Apo Uşen, Civarik’li halk  aşıklardan. Yörenin pırıl pırıl gökyüzü altında, günlerini talandan, aşiret çekişmesinden uzak, dolu dolu sevdaya, sevmeye ayıran biri.

Gönüldeki dizeleri, yaşantıya geçirmesi, sevgililerin kapılarına dayanması, dam ocaklarından inmesi ile anılır. Başına ne gelmişse sevmek, aşık olmaktan gelmiş.

         Öğrencilik yıllarımıza anılarını yansıtan Apo Uşen, ilerleyen yaşına karşın, boyu kadar sazı, dizinin üzerinde yerleştirir. Göğsünü örten ak sakalı sıvazlar, ulaşmadığı gül yanaklara göndermeler yapardı. Düşlerinin dallarında kızaran, elma yanakların hastasıydı. Eline tutuşturulmasını isterdi. İşte bularda biri  

              Ordê Ordê…:

Bahar gelir çayırları bayırları yeşillik sarar

Orde’gim kafestesi keklik gibi içinde şakırdar

Yanakların alev alev dallarında kızaran elma

Götürür verirler hasta adama

Geçmişin göğe uzayan geceleri içinde, ışıldayan yıldızlar kanatlandır O’nu. Gider dayanır yarın kapısına aşk dilenir..: Ordê

 

Ordê..

Bahar budur geldi filizlenme çıktı dağlara

Tanrı bizi eş seçti girelim kucak kucağa

El ele tutuşalım çıkalım yükseklere

Düzgün’ün “kırk beyezı” bizi erdirsin murada

 

          Gençliğinin sıvışmış yıllarına kulaç atar. Giysilerinden sıyrılmış soyunmuş, karanlığa örtünmüş, narin ürkek bedenlerin sıcaklığına erişme umudu, içinde sevmekle ullaşmak arasında ölür dirilir.. Ordê Ordê

 

Gittim Dereovada kendime bir tarla ektim

Hasretinden ne gittim suladım ne biçtim

Gel Kucak kucağa girelim

Kimsenin sonuna dek saltanatını görmedim.

         Apo Uşen coştukça coşar, yorgun düşünce sazı bir yerde dayar. Biriki öksürür boğazını temizler, söylenir:

 

“Zavanéni  barkerda şiye  / Peyra kokumêni ez guretu

Gençlik yüklendi gidiyor / ardından ihtiyarlık beni yakaladı.

 

Ordê

Erê usar nao ame mergi qerazi benê weşi

Orde mı tede qevnema zê zaranca kefesi

Lıska to visena sao gılı daruda bena sur

Benê danê desthe mordenê neveşi

 

Erê usar nao ame koi benê sürgüni

Comerdi ezve tora kerdime laqê zuvini

Destê xo bide şime ser zara berzini

Mırodê ma bikero “çevreş sıpelaê” Düzgin’i

 

Erê bonê piê to verde sertu çitê

Şine hıgayê mı xorê Dêruyede ramito

Seveta sevda tora ne şine xoêde neçi çinito

Be ma têvirare kume keşi hata peyniye

Saltanat nêramıto

 

Vere bonê piê tode ver ramıtı hêgay

Erê soderve soder riyê xo şunê

Sonê çê xalê mı Memed ağay

Ünü veri ver zof xanei dardi ve

Erê nice xanai vêrnai

 

       Apo Uşenê Kalmemi, ağıt söylemeyi sevmezdi. Son yıllarda aşk sevda içeren türküleri de nazlanarak söylerdi. Civarik’in son ağası, Küçük Bertal Efendi ona şöyle takılırdı:

 

-Bir sipi veya sıpanın üstünde bir yazma atın ve ona uzaktan “gelin” diye gösterin, anında saza sarılır.  Böyle olmakla birlikte Apo Uşen geçmişte bıraktığı sevişmelere mızrap çalarken köpürerek şelalelerden inen suların coşkunluğunu, denize yakın yitirmesi gibi sazı da, sözü de durulmuş, donuklaşmıştı.

         Apo Uşen, son İstanbul dönüşünde Haydar Paşa’dan Trene bindirilir. Malatya’ya yakın bir yerde daralır, pencereyi açayım derken yanlışlıkla “imdat” koluna asılır. Trenin duruşunu kuşku ile izler. Gelir, üstünde olan harçlığı (elli lirasını) zorla alırlar.

Dertlenir sazı dizine yerleştirir dokunur tellerine:

         “Bu bir şiir değilh, deyiş değil, ağıt da olamaz diyenler” yadırganmaz. Ancak bu lirik anlatımda, alışılmışın dışında bir yaşamın içinde olanlar, İstanbul’u “Kazıçeşme’yi” bilenler, birlik yaşamda Uzun Hüseyin’in barakasını saltanat sayan “Şöför Hüseyin” “Şöfer Aziz’den” öte araba kullananı bilmeyen, bir yanda semer yüklü bir yanda hastane hastane dolaşanların çilesi bugün Tunceli’deki evinden, yaylasından, dağından, kovulanlarla birleştiğinde, tüm Civarık’lı ve benzeri için “kader biçilen” önemi yadsınamaz. Bizi ve çoklarını alır götürür o insandan arındırılmış köylere, sıfır kilometre pınarlara, yeşilliklere dağ keçisinden başka yolcusu olmayan dağlara…

 

Kılama Apê Uşeni

Ez nêwesu nêwesu hetêra kokimiye

Dı hirê rozi xorê şêri qurvetiye

Elaziz de mendu sewata nêvesiye

Kes mıra nevi sıtar nêkerd Estemolde vezine

Keytu tırene hirê rozde Estelmolde vezine

Pêro sarê ma o persvepers şine Kazliye

Qava İv’de keytu zere ke Alê ma uzara

Mı va “mave xêr” “êy va” xer ama piyo

Vano “No çıra heste xanê Eleziz de nêmendo

Amo tolo tenê na verdune bıfeteliye

Mı va buko çêvesayê gencenra dıma êna komımiye

Dınyade zor danıno haqa piyu qaliye

E ro uzakor te ke mıra zofke bêzar biya

Hermê mıde bıze berze denız mıra be xelisiye

Bi sodêr ez estu taksiyê şöfürê ma Uşeni

Ez berdu onderê Hestanê Cerrahpaşayi

Destu payê mını kokımı çip gıredayi

Tayê sıpelau ez dest kerdu dormı mıde fetelayı

Vake “lazımo ameliyat zere nêyde hirê cayı”

Mı va “damao ezu na çıviye mı ser biye”

Çepu perê mı amey mıverde sıkıyayı

De vay vay çokê mı bınê mıde lerzayi

Roza bine Ali çavuş’i ez berdu hekimê

Devreş hekim Beğ hekimê Taksimi Beyoğliye

Estune ayne nada ve “meterse toyê tode çino”

Vatana hekimi mırê biye dermenê wesiye

Mı va “hızırê homete torê bekere wairiye”

Ez cêrura uzara amu lê Alê ma Kazliye

Mı va loza ezu sonu arave esto hata Deruye

Esmer nêveta areyi madera kesê ma çiniyo

De vay vay Cıvrak Sıre are madere işê zofiyo

Roza bine ez berdu kerdu tırêna devlete

Pesewu peroz nızona siye xile raye gurete

Me dest est tırene binê made “zık” biye vınete

Mı nêzona ondere çutur vınete bê “çuş” bê sevete

De vay vay trene ze hera ma “zık” biye vınete

Mı nadake zaptıyê trene perskenê çiver çiver

Vanı “kami trene vınderna” amey çıvere maver

Nişro mıser lımınê ponçaş kağıte mıra gurete

Şine lê şeftıreni cıra kerd rıcau mihnete

Mı va “mı dest esto pencere imdat biyo xelete

De vay vay ponçaş kağıta mı pırı peyser gurete

De rozi rozi amê keytê rozı mınê paizi

Poncaş kağıte gurete keytime düze Elazizi

Dınya çımunê mıverde olivo bıya dumuduzi

De vay vay kılamu van kılamı rezê lezizi

Şine restune Cıvrak lımınê biyo tariyo sono

Keytune bınê bonê ma kesê nêusono

Mı nadake zuya keyta pencera mıro nadano

Xeca vıyva ma vana “qederê mıno koro nao êno

De vay vay şiyo caye nêmendo nao onca cıro êno

Mê va “erê dikê çêvıyasi na halê mı seveno”

“Reu hereyvo ez mırenu na çê kesrê nemaneno

De vay vay na dınya kesre nemende nêmanena”

 

Hüseyin Amca’nın Söylemi

Ben hastayım hastayım artık yaşlandım

İki güç gün çıktım gurbette kaldım

Elazığ Hastanesinde bir süre yattım

Kimsem bana yardım etmedi çok sıkıldım

Bindim trene üç günde İstanbul’a vardım

Hepisi insanımız sora sora gittim Kazlı’ya

İbo’nun kahvesine girdim bizim Ali orada

Ben selam verdim. Ali dedi “Hoş geldi baba

Elazığ hastanesinde kalmamış çünkü bedava

Gelmiş ki boş boş dolaşsın buralarda”

Dedim “evi yanası evlat gençsin yapma

Ödenemiyen baba, ata hakkıdır bunu bilir dünya

Ocağı kör, eğer benden bu kadar bıktınsa

Kolumdan tut at denize işte deniz burada”

Oy aman aman denize at kurtul deniz burada

Sabah oldu attılar Şöfer Hüseyin’in taksisine

Beni götürdüler Cerrahpaşa Hastanesine

Yatırdılar elimi kolumu bağladılar iyice

Etrafımda dolaşanlar bastırdı karın içine

Dediler “hastaya üç yerinden operasyon gerekli”

Dedim “yazık oldu bana bu nedir başıma geldi”

Kolum kanadım kırıldı düştü önümde kitlendi

Oy aman aman dizlerim çekemedi altımda titredi

Ertesi gün Ali Çavuş götürdü hekime beni

Derviş Bey Taksim Beyoğlu’nun en iyi hekimi

Aynaya koydu “korkma senin birşeyin yok” dedi

Tüm acılarım dindi sağlığım yerine geldi

Dedim “Hz. Hızır sahiplik yapsın korusun seni”

Geri döndüm Kazlı’ya bizim Ali’nin yanına

Dedim “ben gidiyorum araba gider Dereova’ya

Değirmen sırası bizde köyde kimsemiz yok”

Oy aman aman Civarik’te sıra bizde işimiz çok

Ertesi gün bindirdi trene Kompartman bize kaldı

Tren akşam sabah bir gitti epey yol aldı

El attım bir kola tren altımda “zınk” dedi durdu

Anlayamadım “çuş”suz neden durdu, ne oldu?

Oy aman aman ayın bizim eşek “zınk” dedi durdu

Görevli “kim durdurdu” diye kapı kapı sordu

Geldi bizim kompartımanın kapısında durdu

Amanın zorla üstümde olan elli lirayı aldı

Gittim şef trene yalvardım yakardım ettim mihnet

Dedim “pencere açacaktım hata yaptım hal et

Oy aman aman elli liramı geri al bu işi kapat

Oy günler, günler geldi benim sonbahar günlerim

Elli liramı geri aldım Elazığ Düzüne vardım

Uçsuz dünya seni bu kadar hiç düz görmedim

Oy aman aman söylediklerimin tümü erişkin

Civarik’e vardım karanlık bastı oldu akşam

Önüne geldim kimse görünmüyor bu benim evim

Baktım bir karartı pencerede Hatice gelin

Diyor “tanrım gittiği yerde durmadın yine geldin”

Dedim “kızcağız evin yanası bu benim halim ne olacak”?

Er geç öleceğim bu ev kimseye kalmayacak

Bu dünya hiç birinize kalmayacak

         Sey Qajiden sonra  Apê Uşen aynı tarz söylemlerle yaşam kesitinde devam ediyor.
                                         ***

 

Royê Royê

Royê royê / hale ma seveno

Tevera hewr i amê ra / hurdi hurdi voreno

Va derg bi êno / Gilê lêu namnano

 

Teyru – turê amê pêser

Mımu tırê berveno

Haqıra nêqar beno

Minu to keno zarance

Zu qefeste piya vaneme

 

Tayê qulê nêkayi esto

Nişenê ro pesrew peroz

Qala minu to kenê

Vana “lao kes quli nıka ser

Pelgera xete tıra nêkeno”

 

Qelemê cêvê xora vezine

Sewa to vaneni ser şerine

Derdê mau na dinay ser

Royê defteru pırkerine

 

Ez tekune amune ke roye

Tıya verê çêverde kıncu şuna

Seke çımê to keytra mı

Bınê leude hurdi hurdi huna

Mıke xatır vast bine rast

Mı nadake Tı hurdi hurdi bervena

 

Gülüm Gülüm

Gülüm gülüm / Halimiz ne olacak?

Dışarda bulutlar yoğunlaştı / Yağıyor inceden inceye

Rüzgâr kanatlandı geliyor / Söğüt dallarını eğmeye

 

Uçan kuşlar kümeleşti

Arıyor derdimize çare

Tanrı oluru gündemde

İkimiz keklik bir kafeste

Birleşmek uğruna

 

Sevgilim kimi bu çağ insanı var

Oturur sabah akşam

Gülüm çekiştirir bizi

Sevgili der “bu insanlar için adam

Deymez bir yaprağa tek çizgi”

 

Kalemi cebimden çıkarayım

Düşeyim senin için bilim yoluna

İkimiz ve bu dünya üstüne

Gülüm defterleri doldurayım

Yola düştüm sana geldim gülüm

Kapıda çamaşır yıkıyordun

Uzaktan beni gördün

Dudaklarında tatlı tebessüm

Ayrılık geldi çattı

Baktım, gözyaşlarına boğuldun

“Gülüm gülüm, halimiz ne olacak?   (anonim)

 

        Söylemdeki akış, aşk, sevda yumağında yumuşak perdede barışçıl kanatlılarda, uçarcasına, dedikodulardan uzak. İnceden yağan yağmur, söğüt dallarını okşayan rüzgar, sevda nağmelerine yansıtılan, aşkın ender örneklerinden biri…
         Bunu ayrıca Sait Baksi’nin kadife sesinden dinleme, yeni sevdalara çağrı olur. Sait Baksi, Civarık’te susan sazların son seslerinden biri.

 

        Süleyman Ağa Anlatıyor

         “Bir gün köye, 6-7 jandarma geldi. ‘Sen ağasın adam bul. Bize adam lazım’ dediler. İş – güç zamanı. Herkes dağda, yaylada ot biçiyor. Millet jandarmayı görünce gizleniyordu. Zira alenen hakaret ediyorlardı. Karşı çıkılsa karakola bizim hepimizi şikayet ederlerdi. Devlete karşı olduğumuzu gösterirlerdi. Çalışabilen kimse yoktu. Çocuk gönderdim kimseyi bulamadı. Sonra kendileri köye dağıldı. Dört iş görmez, bulup getirdiler. “Ağa sende geleceksin” dediler. Adamlarımı bana bağladılar. ‘Karakoldan emir var. Seni Kışla’ya götüreceğiz’ deyip direttiler.

Kadınları çoluk-çocuğu telaş tuttu. Ağlamaya başladılar ve yerden taş toplayıp direnişe geçtiler. Ben bunun bir kışkırtma ve tahrik olduğunu biliyordum. Ağlayanları susturdum ve yola çıkarıldık.

Düşündüm uzun süredir köy dışına çıkmamışım. Hibçir olaya karışmamışım. Kendi köyümde esir muamelesi görmemin hiçbir mantığı yoktu. Birinin oyunuydu: Karşı çıkıp devlet yönünde bir olumsuzluğun nedeni olmak istemedim. Maksatları benim itibarımı sarsmak, düşmanımızı sevindirmekti.

        Bizi yola çıkardıklarında, ardımızda bize dayım Usenê Mirzali ve iki-üç adamı gelir. Bakıyor, kadınlar çocuklar ağlıyor. Ortalık şin-şivan. Elin hali hal değil. Soruyor

-Nedir bu hal, ne oldu? diyorlar

-jandarmalar geldi, Ağa’yı bağlayıp götürdüler.

         Biz aşağıda değirmene ancak varmıştık. ‘Yeni götürdüler’ deyince

-Siz ağlamayın, ben şimdi onalrı geri geti getiririm, diyor ve peşimize düşüyor.

Biz düzlüğü bitirmiş, yokuşa tırmanmıştık. Aniden dört bir yandan silah sesleri geldi. Tüfeklere ateş düşmüştü. Jandarmalarda ne olduğunu anlamadı. Bizi bırakıp kaçtılar. Baktım dayım Uşen çıka geldi. Bana sarıldı:

-Ben bırakırmıyım seni götürsün Kışle’de hakaret etsinler… Bizi çözdüler. Neşe ile eve geldik. O akşam bir koç kestim. Etimizi yedik. Sabaha kadar yarenlik ettik. Konuştuk. Ertesi gün çıkıp gittiler.”

 

         Küçük Bertal Efendi

           Süleyman Ağa’nın oğlu Bertal, çok genç yaşında babasının kumandasında Rus savaşına  katılmıştı. Nişancılığı, ata binmesi, cirit atması ve cesareti ile de ünlenmişti.

           Küçük Bertal babasının ağalığının, pir yolu ile, elinden alınmasına karşı direnir. Amcası Büyük Bertal Efendi ile iki üç kez çatışır. Onu zora sokar. Babası ve köylüler bu kavgayı istemez. Küçük Bertal’ın amcasına saygısızlık etmemesini isterler. Küçük Bertal Efendi, 1930 yılında köyden 9-10 aile ile ayrılır. Kiğı Quvatana gider. Bu aileler arasında Alo Kartol, Memliê İvişi, Memo Qatır, Hesê Koyi, Camus, Memi Hemi, Heseno Karsanız ve Amcası Veli gibileri de var. Gidenlerin bir kısmı sonra döner. Bertal Efendi oradan Hupus’a gider ve yerleşir. Ancak zamanının Mirleri (Yazıcılar) O’nun geleceğinden çekinir ve rahat bırakmazlar. Ağbinek Ağası İskender Efendi, gelir. Bertal efendiyi alır götürür. Azakpert’e yerleşmesine yardımcı olur. Sonradan ikisi büyük bir güç teşkil ederler. Azakpert’te satılan ve Ermeni’lerden kalma bir kısım araziyi, iki de ev satın alırlar. Küçük Bertal efendi Azakpert’e tam yerleşir. Oğlu Haydar Civarik’te, Aziz Hopus’ta, Hatice, Şürü, Nurettin Azakpert’te dünyaya gelir. Küçük Bertal efendinin, eski Rüştiyeyi okuması, yeni yazıyı bilmesi, halk kesimi kamu görevlileri ile olumlu diyaloğu ve saygınlığını pekiştirir.

         1938, Küçük Bertal Efendi için felaketin başlangıcı olur. Babası Süleyman Ağa, Bertal Efendi dahil 6 kardeşini ve tüm aileleri öldürülür.

           Nazimiye Kaymakamlığı, Kiğı ilçesine yazı gönderir ve Bertal Efendi’nin ailesi ile kendilerine gönderilmesini ister. Kiğı “8 yıldan bu yana, bu kişinin ilçelerinde yaşadığı, hiç bir sabıkasının olmadığı iyi bir yurttaş olduğu”… yanıtını verse de Nazimiye’deki Kumandan (aynı zamanda kaymakam) ısrar eder. Bu Bertal Efendiye güç anlar yaşatır.

           1944 yılında Bertal Efendi Azakpert’teki evini arazisini Ağabeyi Ali Ağa’ya bırakıp Civarik’e döner. Amcası Bertal Efendi’nin Kızı Zöhrê – Dr. Sait Kırmızıtoprağın annesi – ile evlenir. Bu evlilikten Hasan, Aziz, Azime dünyaya gelir. Küçük Bertal Efendi Köyü tekrar birleştirilir. Dargınlıkları giderir.1950’den sonra yetişen, okuyan kuşak tamamen onun eseridir. Civarik’in buson ileri geleni de, 1986 yılında kalp krizi sonucu yaşamını yitirdi.

 

        Küçük Bertal Efendi

         Bir anısını  Şöyle Anlatır

          “ Bizim Civarik’teki ailenin hepsini öldürdüler. Sıra bizim Azakpêr’teki eve gelmişti. Bir akşam yine biz büyük bir telaş içinde idik. Evimiz karakola yakındı. Daha doğrusu karakol Kumandanı aynı zamanda komşumdu. Bana haber ulaştı, Karakola emir gelmiş gitmemiz isteniyor. Bu ilk değildi. Doğrusunu söylemek gerekirse biz her an öldürülmeyi bekliyordu. Bu kuşku bütün ağırlığı ile çökmüştü üstümüze. Herkes bilirki bir suçumuz yoktu. Ben ailece sekiz yıl önce Civarık’ten göç etmişim. Gelgör ki Civarik’teki ailemin de bir “suçu” yoktu. Hiç kimsenin burnunu dahi kanatmamıştık. “Sürgün” denmiş ve kimsenin burnunu dahi kanatmamıştık. “Sürgün” denmiş ve yolda 54 akrabamız hunharca öldürülmüştü. Arkasında on kişiyide ele geçirdikleri yerde sorusuz suvalsız öldürülmüştü.  Biliyorum ki hangi sebeple olursa olsun, buradan da çoluk-çocuk tüm ailece görütürülmemiz durumunda öldürülecektik.

          Ben söylemedim, ancak eşiminde haberi olmuş. Düşünememiştim kumandanın eşi, eşimin arkadaşıydı. Haberi duyurmuştu. Eşim ağladı, yakama sarıldı. Sonra önümde diz çöktü. Yaşlı gözlerle bana yalvarmaya başladı: “Askerler bizi götürmek üzere eve geleckler, sen biliyorsun.. Sen beni askerler eve girmeden kendi elinle öldür. Ben onların eline düşmek istemem. Ne olursun… Beni askerlere teslim etme. Seninle çok iyi günlerimiz oldu. Aynı yastığa baş koyduk. Bunun bir hatırı var. Bu son istemimdir. Kurşunun beni rahatlatır…” Helallaştı sonra gidip eski bir tabancam vardı, onu getirdi elime verdi.
         Birlikte mutlu bir hayat geçirdiğim eşimin karşısında, ilk defa çaresiz kalmış şöke olmuştum. İçim kabardı göğsüm daraldı.  Bir tek söz edemedim. Ne evet, ne hayır dedim. Acı acı yutkundum. Bu durum benim için çoğu ölümden beterdi. Eşim ve çocuklarımın varlığı bana bu kadar ağır gelmemişti.…”
                                                            ***

 

        Civarik’te Eğitim

          Süleyman Ağa, Cumhuriyet öncesinde kardeşi Bertal ve oğlu Bertal’lı Rüştiye’de okutur.

Mehmet Ali Tanrıverdi, Balık’lı Usıvê Melem’le Civarik’te eski yazı okuduklarını söylerdi. Aşağı Apo’larda okuma süreci başlar. Değirmenler mıntıkasında bir derslik okul yapılır. Sonra yıkılır.

Bertal Efendi öğretmen tutar. Evinde ders verdirir. Bundan Oğlu Ali, Bertal Kal, Mehmet Kal, Ali’nin sağdıcı Mezre Cafan’lı Yusuf, Haydar Tosun, Sadık Sarıaltın’ın yararlandığı belirtilir.
           Kardeşi Veli Ağa’nın oğlu Süleyman bu eğitime alınmayaınca  sınıfın altındaki ahırdan bir delik açar, öğrendikleri ile olay yaratır. Çok zeki olduğu söylenir.

          Öğretmen, Bertal Efendi’nin kızı Pelge’ye aşık olur. Kimsor’lu Mehmet efendinin evine kaçırır. Mehmet efendi Pelge’yi alır gelir getirir. Sonradan sözlüsü Bertal Kal’la evlenir. Memê Simi aracı olmanın bedelini ağır öder.

          Bertal efendinin, Oğlunu Harput’a gönderdiği ve Mehmet Kal’ın ağabeyi ile Hüseynik’te Kârêrli Mehmet Efendi’nin evinde okudukları, Usevê Şi Xali’nin hastalandığı, öldüğünü Sey Qaji’nin ağıtından öğreniyoruz..
         Cumuriyetten Sonra

         Cumhuriyet Civarik için bir ümit, bir ışıktır. Devletten ilk istemleri okul olur. Ancak yirmi iki yıl sonra istedikleri okul eğitime açılabilir. Bu arada Haydar Tosun, Aziz Akgül, Veli Akar, Mustafa Beyazgül, M. Ali Demir, Sait Arslan vs. Nazimiye’de okumaya başlar. Bunların çoğu 1937 yılında ilkokulu bitirir. Aziz Akgül, Kureysize’nin haftada iki üç kez, 40 km’lik yolu katederek Nazimiye’ye Veli Akar’a yağ, yoğurt, v. getirip, döndüğünü tatlı bir anı olarak anlatır.

        1940 yılında Melkisliler, Aziz Akgül’ü öğretmen olarak götürür. İbrahim Güler, Hüseyin Ateş, Ali Orda, Sait Sarıışık, Yusuf-Hasan Sarıaltın kardeşleri okutur. Bu eğitimi 1942-43 yıllarında Haydar Tosun sürdürür.

         1943 yılında İbrahim Güler’le Kimsor köyüne gidip okuduğumu biliyorum. Mehmet Karatoprak Mazgirt-Küpük’te okudu, 1948’de Nazimiye’de ilkokulu bitirdi.
         Ben 1944’te babamın vasiyeti üzerine Azakpert’e gönderildim. İlkokulu Azakpert’te 1949-50 döneminde bitirdim.

       1945’te Civarik’te ilk okul açıldı. Son iki yılında Hüseyin Öztürk, Civarik okulunu İlçenin gözde okulunu yaptı. 1950 yılında ilk mezununu verdi. Sait Kırmızıtoprak bunlardan biri idi.

Bertal Tanrıverdi’nin telkin ve girişimleriye Civarik’liler okumayı yaşam haline getirdi. “Civarik’li gençler” imajı bu tarihte başlar ve devam eder. Bu gelişme içinde Civarik’den yetişen birkaç “ilk”leri-yıllara göre-bazı isimleri anımsatmak yerinde olur.

          Köyün ilk eğitimcisi, din hocası ve bugüne kadar sayğınlığını koruyan Aziz Akgül’dür. İlk ehliyeti şöför Hüseyin Ateş, Ortaokulu ilk bitiren Aziz Tanrıverdi, ilk liseyi bitiren ve üniversiteye giren Mehmet Karatoprak, ilk mühendis Hüseyin Akar, ilk doktor Sait Kırmızıtoprak, ilk tekniker Yusuf Kaçar, İlk orman Y.Müh. Kazım Arık, İlk Hemşire Hayriye Ulus, İlk kız enstitüsü mezunu öğretmen Güllü Arık, İlk öğretmenokulu mezunu Şükrü Ulus, İlk lise kökenli öğretmen Nurettin Tanrıverdi, İlk İşletmeci M. Ali Ateş,

1960’tan sonra bir çok meslek kolunda güçlü kişiler yetişir.
                                                           ****
%0

Arama

ARŞİV

Ağustos 2014
Pts Sal Çar Per Cum Cts Paz
« Tem    
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
25262728293031
Ziyaretçi Sayısı: